Η αρχαία ρήση «αἱ μεν ῥίζαι τῆς παιδείας πικραί, οἱ δὲ καρποὶ γλυκεῖς» υπογραμμίζει τη σημασία της προσπάθειας στη μάθηση. Ο μόχθος δεν είναι απλώς ένα εμπόδιο προς τη γνώση, αλλά αναπόσπαστο κομμάτι της. Μέσω της δυσκολίας, αναπτύσσονται αρετές που υπερβαίνουν την απλή συσσώρευση πληροφοριών, όπως η υπομονή, η επιμονή και η κριτική σκέψη. Η τεχνητή νοημοσύνη, παρέχοντας άμεσες απαντήσεις, κινδυνεύει να παρακάμψει αυτή τη διαδικασία. Ενώ επιταχύνει τη μάθηση, μπορεί παράλληλα να στερήσει από τους μαθητές την εμπειρία της ανακάλυψης και της προσωπικής κατάκτησης της γνώσης. Το ζητούμενο είναι η εξισορρόπηση. Μπορεί η τεχνολογία να λειτουργήσει ως συμπλήρωμα της ανθρώπινης προσπάθειας χωρίς να την υποκαταστήσει; Η απάντηση είναι θετική, υπό την προϋπόθεση ότι θα επαναπροσδιορίσουμε την έννοια του μόχθου. Ο διάλογος ως τρόπος λειτουργίας των επίμαχων εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης θα απαιτήσει εκ μέρους των μαθητών μεγαλύτερη προσπάθεια από ό,τι πριν, αφού η «εξαγωγή» γνώσης θα προϋποθέτει την υποβολή καλύτερων ερωτημάτων. Ωστόσο, η σύλληψη και η διατύπωση ενός ερωτήματος είναι δυσκολότερες από τις απαντήσεις σε αυτό. Απαιτούν μόχθο. Ισως, ο μόχθος να είναι αντίθετος στο πνεύμα του ρέοντος κόσμου, που προσπαθεί να εξαλείψει την προσπάθεια. Ομως, αν πρόκειται να στραφούμε σε ανώτερες μορφές προσπάθειας και δημιουργίας, ο μόχθος έχει θεμελιώδη σημασία....

Από την "ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ"

"Η  ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ", 11/12/24

Η αρετή του μόχθου και η τεχνολογία

Κύριε διευθυντά

Με αφορμή το ρεπορτάζ της «Καθημερινής» με τίτλο «Εκπαίδευση: Περίληψη κειμένου σε πέντε λεπτά με χρήση ΑΙ» (20/10/2024), σημειώνω τα εξής:

Η τεχνολογία, ως εργαλείο μάθησης, προσφέρει αναμφίβολα οφέλη. Διευκολύνει την πρόσβαση στη γνώση εξοικονομώντας χρόνο και κόπο. Ωστόσο η ευκολία αυτή εγείρει ένα κρίσιμο ερώτημα: μπορεί να υπάρξει ουσιαστική παιδεία χωρίς την αρετή του μόχθου;

Η αρχαία ρήση «αἱ μεν ῥίζαι τῆς παιδείας πικραί, οἱ δὲ καρποὶ γλυκεῖς» υπογραμμίζει τη σημασία της προσπάθειας στη μάθηση. Ο μόχθος δεν είναι απλώς ένα εμπόδιο προς τη γνώση, αλλά αναπόσπαστο κομμάτι της. Μέσω της δυσκολίας, αναπτύσσονται αρετές που υπερβαίνουν την απλή συσσώρευση πληροφοριών, όπως η υπομονή, η επιμονή και η κριτική σκέψη. Η τεχνητή νοημοσύνη, παρέχοντας άμεσες απαντήσεις, κινδυνεύει να παρακάμψει αυτή τη διαδικασία. Ενώ επιταχύνει τη μάθηση, μπορεί παράλληλα να στερήσει από τους μαθητές την εμπειρία της ανακάλυψης και της προσωπικής κατάκτησης της γνώσης.

Το ζητούμενο είναι η εξισορρόπηση. Μπορεί η τεχνολογία να λειτουργήσει ως συμπλήρωμα της ανθρώπινης προσπάθειας χωρίς να την υποκαταστήσει; Η απάντηση είναι θετική, υπό την προϋπόθεση ότι θα επαναπροσδιορίσουμε την έννοια του μόχθου. Ο διάλογος ως τρόπος λειτουργίας των επίμαχων εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης θα απαιτήσει εκ μέρους των μαθητών μεγαλύτερη προσπάθεια από ό,τι πριν, αφού η «εξαγωγή» γνώσης θα προϋποθέτει την υποβολή καλύτερων ερωτημάτων. Ωστόσο, η σύλληψη και η διατύπωση ενός ερωτήματος είναι δυσκολότερες από τις απαντήσεις σε αυτό. Απαιτούν μόχθο.

Ισως, ο μόχθος να είναι αντίθετος στο πνεύμα του ρέοντος κόσμου, που προσπαθεί να εξαλείψει την προσπάθεια. Ομως, αν πρόκειται να στραφούμε σε ανώτερες μορφές προσπάθειας και δημιουργίας, ο μόχθος έχει θεμελιώδη σημασία.

Γ. ΜΟΥΚΑΖΗΣ


Ψηφίζω ορθοπεδική ...και λόγω εμπειρίας

Κύριε διευθυντά

Με επιστολή του στην «Καθημερινή» της 3/12/2024 υπό τον τίτλο «Διάγνωση για μία λέξη-πολυτραυματία», ο καθηγητής Γλωσσολογίας κ. Γ. Μπαμπινιώτης απαντά στον κ. Τάκη Θεοδωρόπουλο και υπερασπίζεται την άποψη ότι η ειδικότητα της Χειρουργικής που ασχολείται με συγγενείς διαμαρτίες και τραύματα των άκρων και της σπονδυλικής στήλης, πρέπει να ονομάζεται Ορθοπαιδική και όχι Ορθοπεδική. Στηρίζει αυτήν την άποψη ο κ. Μπαμπινιώτης στο γεγονός ότι ο Γάλλος ιατρός Nicolas Andry το 1741 έπλασε τη λέξη «orthopedique» (επίθετο) και τη λέξη «orthopaediste» (ορθοπαιδικός ιατρός) από τους αντίστοιχους ελληνικούς όρους, «ορθοπαιδικός και ορθοπαιδικός ιατρός». Αυτά γράφει και στο «Λεξικό της Ελληνικής Γλώσσας» ο κ. Μπαμπινιώτης. Ο καθηγητής Εμμανουήλ Κριαράς, στο «Λεξικό της Σύγχρονης Ελληνικής Γλώσσας» (1995), γράφει: Ορθοπεδικός - Ορθοπεδική.

Στο «Λεξικό της Δημοτικής της Εταιρείας Ελληνικών Εκδόσεων» (1977), αναφέρονται, επίσης, οι λέξεις: Ορθοπεδικός, Ορθοπεδική. Η Ορθοπαιδική προέρχεται από τις λέξεις: ορθόν - παιδίον. Και η λέξη: Ορθοπεδική προέρχεται από τις λέξεις: ορθόν πεδίον ή ορθή πέδη.

Εχοντας υποβληθεί σε τρεις χειρουργικές επεμβάσεις στη σπονδυλική μου στήλη, μία στο αριστερό μου ισχίο, μία στον αριστερό μου βραχίονα και μία στην αριστερή μου ποδοκνημική άρθρωση (όλες με επιτυχία), ως ενήλικας και όχι ως παιδίον, νιώθω υποχρέωση να αποκαλώ τους χειρουργούς μου ορθοπεδικούς και όχι ορθοπαιδικούς. Δεν πρέπει να καθιερώσουμε ως ορθόν κάτι που λανθασμένα πρότεινε ένας Γάλλος ιατρός το 1741, επειδή χρησιμοποίησε ελληνογενείς όρους. Αυτό που πρότεινε ο Andry, στα ελληνικά πρέπει να λέγεται: ορθοπεδική παίδων και όχι ορθοπαιδική.

ΓΕΏΡΓΙΟΣ ΤΟΛΗΣ 

Καρδιοχειρουργός


Ολοι οι μαθητές κρέμονταν από τα χείλη του

Κύριε διευθυντά

Δυο λόγια, εν είδει αποχαιρετισμού, για να μαρτυρήσω κάτι για τον Κώστα Γεωργουσόπουλο, ενδεικτικό του πόσο ξεχωριστός ήταν, σχεδόν από γεννησιμιού του.

Αποφοιτήσαμε και οι δυο από το ιστορικό Α΄ Γυμνάσιο Αρρένων Λαμίας, το περίφημο πέτρινο στολίδι της πόλης. Συνυπήρξαμε εξ, απροσίτου, αποστάσεως: εκείνος στην ογδόη τάξη οκταταξίου και εγώ στην τρίτη. Μια απόσταση που βεβαίως δεν γεφυρώθηκε ποτέ.

Η μαρτυρία μου: Αναρωτιέμαι, αν υπάρχει προηγούμενο, ή επόμενο, μαθητικής ζωής, όπως αυτό που ο γυμνασιάρχης μας, Σταθόπουλος, είχε καθιερώσει: Να βάζει τον Γεωργουσόπουλο να διαβάζει, από το υπερυψωμένο πλατύσκαλο του κτιρίου, τις εκθέσεις (ιδεών) του εις επήκοον ολοκλήρου του σχολείου –εκατοντάδες μαθητών–, οι οποίοι οκλαδόν στο προαύλιο τον ακούγαμε εκστατικοί. Περιμένοντας, πάντοτε, την επόμενη φορά. Του το θύμισα αυτό, με κάποια ευκαιρία, ενώπιον μεγάλου ακροατηρίου, και πολύ το είχε χαρεί.

Οπως και κάποιες άλλες αναμνήσεις μας, που ανταλλάξαμε κατ’ ιδίαν, όπως το παρατσούκλι «Ρεγγίνας», που κολλήσαμε στον γυμνασιάρχη επειδή, σχεδόν κατ’ αποκοπήν, είχε αναλάβει το μάθημα των λατινικών.

Ενα λιανοπαίδι τότε ο συμμαθητής μας, καμιά σχέση με τον σωματικό όγκο που απόκτησε έκτοτε. Μόνο το γαλανοπράσινο, κουρασμένο πια, βλέμμα απόμεινε από εκείνη την εποχή.

Σκέφτεται κανείς πόσες δεκαετίες θα περάσουν μέχρι να εμφανιστεί στην πολιτιστική μας ζωή ο, καθ’ όλα, διάδοχος του Κώστα Γεωργουσόπουλου. Ενα μέτρο της απώλειας κι αυτό.

ΓΙΩΡΓΟΣ Ι. ΚΩΣΤΟΥΛΑΣ
Βούλα


Οι δίφθογγοι έχουν ειδικό βάρος

Κύριε διευθυντά

Παρακολουθώ τη μετ’ αιχμών ανταλλαγή απόψεων από τις σελίδες της «Κ» μεταξύ του κ. Τάκη Θεοδωρόπουλου και του κ. Γιώργου Μπαμπινιώτη αλλά και αναγνωστών για το ορθοπεδικός – ορθοπαιδικός.

Κατά τον δεύτερο, ο όρος καθιερώθηκε από τον Γάλλο Nicolas Andry καθηγητή Ιατρικής, ο οποίος το 1741 συνδύασε δύο ελληνικές λέξεις ορθόν και παιδίον (orthopedion) για να τιτλοφορήσει το σύγγραμμά του σχετικά με τις δυσπλασίες παίδων. Ο όρος μεταφέρθηκε και στην Ελλάδα και επειδή αφορούσε τα παιδιά καθιερώθηκε σαν ορθοπαιδική. Το παιδίον έγινε pedi για να ξαναγίνει παιδί.

Δεν είναι της ειδικότητάς μου ωστόσο δεν διστάζω να δηλώσω τη δυσανεξία μου μπροστά σε λέξεις με διαφορετική ορθογραφία από αυτήν που εμείς οι παλαιότεροι μάθαμε τόσα χρόνια, έστω και λανθασμένα.

Ακόμη είμαι της άποψης ότι όταν δανειζόμαστε μία λέξη από άλλη γλώσσα πρέπει να σεβόμαστε την ορθογραφία της, όπως συμβαίνει και το αντίθετο. Οι Αγγλοι π.χ. και οι Γάλλοι λένε τον ύμνο hymne (το h για την κάποτε δασεία και το y για το ύψιλον και όχι μόνον).

Ο Andry προφανώς έκανε ένα μικρό λάθος με τη λέξη παιδίον. Αγνόησε τον ελληνικό δίφθογγο -αι που υπάρχει και στα γαλλικά (lait= γάλα), ενώ σε άλλες γλώσσες αποδίδεται με -ae ή ä. Στην ΑΑΟS (American Academy of Orthopaedic Surgeons) προτιμούν το -ae. Πού να φανταζόταν ο Andry ότι μετά 283 χρόνια θα γινόταν πρόξενος... νέων Ευαγγελικών για ένα δίφθογγο.

ΧΡΗΣΤΟΣ ΒΑΡΔΑΛΗΣ 

Συνταξιούχος μηχανικός-Καβάλα


Περί «κακιστοκρατίας» και κομματοκρατίας

Κύριε διευθυντά

Σε ένα «παιχνιδιάρικο» άρθρο του περιοδικού Economist, ο Lane Greene παίρνοντας αφορμή από μερικές από τις πιο ακραίες προτάσεις υποψηφιοτήτων για την κυβέρνηση Τραμπ και εργαλειοποιώντας τις ελληνικές λέξεις «κακός/ κάκιστος» και «δημοκρατία» προτείνει σαν «λέξη της χρονιάς» για το 2024 «κακιστοκρατία». Η χρήση αυτού του όρου, τελικά, δεν είναι καινούργια, παρότι δεν χρησιμοποιήθηκε ποτέ στην αρχαιότητα, εμφανίζεται όμως σαν ένας νεολογισμός, με ελληνικές ρίζες τον 17ο αιώνα στον αντίποδα της λέξης αριστοκρατία (δημοκρατία των αρίστων). Εχω την εντύπωση ότι με την ευκαιρία της συμπλήρωσης 50 ετών από τη Μεταπολίτευση το 2024 η αντίστοιχη -κρατία που θα ταίριαζε περισσότερο σαν «λέξη της χρονιάς» στην περίπτωσή μας θα ήταν αυτή της «κομματοκρατίας».

ΠΕΤΡΟΣ Χ. ΑΥΓΕΡΙΝΟΣ 

Συνταξιούχος Παθολόγος