Από "ΤΟ ΒΗΜΑ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ"

Δημήτριος Χούπης:
«Η εμπιστοσύνη μεταξύ συμμάχων
είναι καρπός συνέπειας»
- Ο Αρχηγός ΓΕΕΘΑ μιλάει για τη νέα φιλοσοφία και τους στόχους της μεταρρύθμισης των Ενόπλων Δυνάμεων, το νέο πρότυπο θητείας, τα διδάγματα από τις σύγχρονες συγκρούσεις, την ενσωμάτωση της ΤΝ και τη συνεργασία με την αμυντική βιομηχανία
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ στον Μάνο Καραταράκη
-Κύριε Αρχηγέ, να ξεκινήσουμε από την πρόσφατη επίσκεψη του Μάρκο Ρούμπιο στην Αθήνα. Η ελληνική κυβέρνηση επενδύει στη στενή σχέση με τις ΗΠΑ, έχει ισχυρούς δεσμούς με τη Γαλλία και το Ισραήλ, ρίχνει γέφυρες στον αραβικό κόσμο. Τι σημαίνουν όλα αυτά για το γεωπολιτικό αποτύπωμα των Ενόπλων Δυνάμεων;
«Το πώς ένα έθvos αξιοποιεί τη γεωγραφική του θέση συνιστά ζήτημα πολιτικά βούλησης στρατηγικού σχεδιασμού και αμυντικής ισχύος. H Ελλάδα, στη συμβολή τριών ηπείρων και στο σταυροδρόμι θαλάσσιων και ενεργειακών οδών, δεν είχε ουδέποτε την πολυτέλεια της απομόνωσης. Είχε, εν τούτοις, πάντοτε την ευκαιρία να αξιοποιεί και να μετατρέπει τη γεωγραφική τns θέση σε κρίσιμο κι ενεργό γεωστρατηγικό και γεωπολιτικό ρόλο. Γι’ αυτό, εξάλλου, διατείνομαι πάντοτε ότι η Γεωγραφία παράγει Ιστορία. Κατά τη διάρκεια της ομιλίας του στην Πνύκα, ο αμερικανός υπουργός Εξωτερικών χαρακτήρισε την Ελλάδα σύμμαχο-υπόδειγμα. Μίλησε, μάλιστα, για ένα χρέος πρos την Ελλάδα που "ούτε ο xρόvos ούτε η γεωγραφική απόσταση μπορούν ποτέ να σβήσουν".
Η αναγνώριση αυτή, όπως και η εμπιστοσύνη που απολαμβάνουμε από το σύνολο των εταίρων και των συμμάχων μας, δεν είναι αυτονόητη. Είναι καρπός συνέπειας, που οικοδομείται με στοχοπροσήλωση και φιλόδοξο όραμα, σύμφωνα με τις κατευθύνσεις της πολιτικής ηγεσίας. Για τις Ενοπλες Δυνάμεις, οι συνεργασίες στις οποίες αναφέρεστε μεταφράζονται σε εναρμόνιση δογμάτων και διαδικασιών, κοινές ασκήσεις και συνεκπαιδεύσεις. Οι συμμαχίες, άλλωστε, όπως τόνισε και ο κ. Ρούμπιο, δεν υπάρχουν για να υποκαθιστούν την κυριαρχία των κρατών που τις συγκροτούν, αλλά για να την υπερασπίζονται.
Οι συμμαχίες μας ενισχύουν τον αυτοδύναμο αμυντικό μας σχεδιασμό, χωρίς να τον αντικαθιστούν. Ο πόλεμος έχει επιστρέψει στην Ευρώπη και ο αναθεωρητισμός δυστυχώς αναβιώνει: "Οι ισχυροί πράττουν όσα τούς επιτρέπει η δύναμή τους και οι αδύναμοι υφίστανται όσα είναι αναγκασμένοι να υποστούν" σύμφωνα με τον Θουκυδίδη. Είναι ανθρωπιστικό και ιστορικό μας καθήκον να το αποτρέψουμε αυτό. Η Ελλάδα επωμίζεται υπεύθυνα το βάρος που τής επιβάλλει η γεωγραφική τns θέση, ο γεωπολιτικός τns ρόλος και ο γεωστρατηγικός τns σχεδιασμός, καθώς και η συμμετοχή τns σε θεσμούς, συμμαχίες κι οργανισμούς. Κι αυτό διότι η αξιοπιστία ενός συμμάχου δεν αποτελεί αντικείμενο θεωρητικής διακήρυξης· αποδεικνύεται στην πράξη».
-Να πάμε στην ευρωπαϊκή άμυνα Μπορεί να λειτουργήσει συμπληρωματικά του NATO; Και τι συνεπάγεται αυτή η αλλαγή για τους ελληνικούς εξοπλισμούς;
«Η Ευρώπη προσεγγίζει εκ νέου μια αλήθεια που η Ιστορία μάς διδάσκει διαχρονικά: η αποτροπή δεν συνιστά πρόκληση, αλλά προϋπόθεση ειρήνης. Μία ισχυρή ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία, συμπληρωματική και συμβατή με το NATO, είναι αναμφισβήτητα αναγκαία. Οι απειλές είναι πλέον υβριδικές και στοχεύουν όχι μόνο κρίσιμες υποδομές, αλλά και την ίδια την ανθρώπινη αντίληψη. Η περίπτωση της Oυκρανίας κατέδειξε, επιπλέον, ότι η ισχύς κρίνεται από τη βιομηχανική και αμυντική ανθεκτικότητα.
Η ικανότητα ταχείας παραγωγής σε κλίμακα, η ασφάλεια τns εφοδιαστικής αλυσίδας, η ανάδειξη του στρατηγικού βάθους η ικανότητα πολυχωρικών επιχειρήσεων, η ταχύτητα διακίνησnς της πληροφορίας, η ανάδειξη της καινοτομίας και η ταχεία κινητικότητα των δυνάμεων αποτελούν κρίσιμες προϋποθέσεις και καθοριστικούς παράγοντες αποτελεσματικά άμυνας και αποτροπής. Οι δυνάμει που δεν μπορούν να αναπτυχθούν εν τόπω και χρόνω και να αναπτύξουν όλο το εύρος των δυνατοτήτων τους όπου απαιτείται περιορίζουν στην πράξη την αποτρεπτική τους ισχύ.
Για τις Ενοπλεις Δυνάμει το νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο αποτελεί ευκαιρία ενίσχυσης του μέχρι τούδε εκπονηθέντος Μακροπρόθεσμου Προγραμματισμού Αμυντικών Εξοπλισμών 2025-2036, στο πλαίσιο τns Ατζέντας 2030. Οι επιχειρησιακές προτεραιότητες απορρέουν από τα διδάγματα των σύγχρονων συγκρούσεων: ταχύτητα και τεράστιος όγκος πληροφοριών, ολοκληρωμένη αντιαεροπορική και αντιπυραυλική άμυνα σε όλο το στρατηγικό βάθος, επάρκεια πυρομαχικών και εξασφάλιση ανθεκτικότητας εν γένει, μη επανδρωμένα συστήματα αυτόνομα και συνεργατικά, καθώς και μέσα αντιμετώπισης τους, κυβερνοχώρος και ηλεκτρομαγνητικό φάσμα, δορυφορικές υπηρεσίες και πλήθος συστημάτων για αποτελεσματική διοίκηση - έλεγχο, αλλά και στρατιωτική κινητικότητα.
Η ιεράρχηση και ο χρονισμός όλων αυτών των προγραμμάτων ανήκουν στις αποφάσεις της πολιτικής ηγεσίας, η οποία διά των αποφάσεων τns υλοποιεί τη μεγαλύτερη μεταρρύθμιση στις ΕΔ και σε αυτόν τον τομέα. Η ευρωπαϊκή αμυντική αυτονομία, ωστόσο, προϋποθέτει ισχυρά και ταχέως εξελισσόμενα εθνικά, παραγωγικά και τεχνολογικά οικοσυστήματα. Η Ελλάδα οφείλει να μετακινηθεί από τη θέση του τελικού χρήστη τεχνολογία σε αυτή του ενεργού εταίρου που αναπτύσσει, παράγει και συνδιαμορφώνει τις τεχνολογικές λύσεις που εντάσσονται στις ευρωπαϊκές αλυσίδες αξίας. Σε αυτή την κατεύθυνση συντείνει και η καθιέρωση ποσοστού 25% ωs εγχώρια παραγωγή από πλευρά ελληνικών αμυντικών βιομηχανιών, αλλά και 2,5% υπέρ της καινοτομίαs κι έρευνας μέσω του ΕΛΚΑΚ για το σύνολο του προαναφερθέντος εκπονηθέντος ΜΠΑΕ».
-Στις ελληνικές Ενοπλες Δυνάμεις ποια είναι τα πρώτα δείγματα από την εφαρμογή του νέου προτύπου θητείας;
«Η αρχαία πόλις στηρίχθηκε στην ιδέα του πολίτη-οπλίτη, η οποία υπαγόρευε ότι η συμμετοχή στην πόλη δεν συνεπάγεται μόνο δικαιώματα, αλλά και ευθύνη για την προστασία της. Η άμυνα της πολιτείας δεν αποτελούσε αποκλειστική υπόθεση μιας επαγγελματικής στρατιωτικής ελίτ, αλλά κοινή υποχρέωση των πολιτών και έμπρακτη έκφραση της συμμετοχής τους στα κοινά. Σήμερα, η ιδέα αυτή αποκτά νέο περιεχόμενο μέσα από ένα πρότυπο θητείας που επενδύει στην εκπαίδευση, την ανάπτυξη δεξιοτήτων, στην καλλιέργεια αυτοπεποίθησης και την ουσιαστική επιχειρησιακή προετοιμασία των στρατευσίμων, καθώς και στην καθιέρωση του Εθελοντή Ενεργού Εφέδρου.
Στόχος είναι η διαμόρφωση πολιτών με τις γνώσεις, τις ικανότητες και την ετοιμότητα να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις της σύγχρονης άμυνας. Τα πρώτα στοιχεία από τις αρχικές ΕΣΣΟ του 2026 μετά την ψήφιση του εν θέματι νέου νόμου είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντικά κι ανταποκρίνονται στην κοινή επιδίωξη πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας για μία θητεία με ουσιαστικό εκπαιδευτικό περιεχόμενο και σαφή επιχειρησιακό προσανατολισμό. Η εκπαίδευση επεκτάθηκε χρονικά, με έμφαση στην Αρχική Εκπαίδευση και στην Εκπαίδευση Μαχητή. Εμπλουτίστηκε με δεξιότητες που αντανακλούν το σύγχρονο πεδίο μάχης, όπωs, μεταξύ άλλων, η χρήση Συστημάτων μη Επανδρωμένων Αεροσκαφών, η προσθήκη δεξιοτήτων αυτοάμυνας και γενικά η καλλιέργεια αυτοπεποίθησης.
Τα μέχρι στιγμής δεδομένα δείχνουν ότι οι νεοσύλλεκτοι ανταποκρίνονται ταχύτερα στην ενσωμάτωση των αντικειμένων και στην ετοιμότητα που απαιτούν οι Μονάδες τους, αποδεικνύρντας στην πράξη ότι οι νεότεροι είναι πολύ καλύτεροι από εμάς, όταν τούς δίνεται η ευκαιρία να το αποδείξουν. Ιδιαίτερη σημασία έχει η πιλοτική εθελοντική στράτευση γυναικών, ενώ η Ενεργός Εθελοντική Εφεδρεία αναβαθμίζει καθημερινά τόσο ποσοτικά όσο και ποιοτικά τη δεξαμενή κάλυψης των επιστρατευτικών αναγκών και της ταχεία ενσωμάτωσής τους στον μηχανισμό της εν συνόλω κινητοποίησα τα πατρίδος
Τα τεχνολογικά συστήματα μπορούν να αποκτηθούν· η ανθρώπινη ικανότητα, όμως, διαμορφώνεται και εξειδικεύεται μέσα από μακρόπνοη και σταθερή επένδυση σε γνώσεις και δεξιότητες. Στόχος είναι η στρατιωτική θητεία να μετουσιωθεί σε ουσιαστική επιχειρησιακή ετοιμότητα και να καλλιεργεί μια σταθερή κουλτούρα ευθύνης και συμμετοχής του πολίτη στην εθνική άμυνα».
-«Ασπίδα του Αχιλλέα», νέα Διεύθυνση Πληροφορικής -Κυβερνοχώρου του ΓΕΕΘΑ: οι αλλαγές είναι πολλές και πολυεπίπεδες. Εχει πλέον αλλάξει θεμελιωδώς η φύση του πολέμου;
«Ο Κλαούζεβιτς χαρακτήριζε τον πόλεμο "αληθινό χαμαιλέοντα", που προσαρμόζει τη μορφή του σε κάθε περίσταση. Η μορφή αλλάζει- η φύση του, όμως, παραμένει αναλλοίωτη. Ο πόλεμος είναι σύγκρουση βουλήσεων, στην οποία ο άνθρωποε, η κρίση και η αποφασιστικότητα του έχουν τον πρώτο λόγο. Εκείνο που μεταβάλλεται δραστικά σήμερα είναι η επιχειρησιακή του αρχιτεκτονική και, κυρίως, η ταχύτητα με την οποία τα συστήματα συνδέονται με τον χρήστη τους. Αυτή είναι η λογική των πολυχωρικών επιχειρήσεων.
Η ξηρά, η θάλασσα, o αέρας, το Διάστημα και ο κυβερνοχώρος δεν αποτελούν πλέον μεμονωμένα θέατρα επιχειρήσεων, αλλά έναν ενιαίο, δικτυοκεντρικό, διασυνδεδεμένο επιχειρησιακό χώρο. Evαs δορυφόρος παρέχει στοιχεία στοχοποίησης σε ένα απομακρυσμένο πυραυλικό σύστημα· μια επιχείρηση στον κυβερνοχώρο απενεργοποιεί ένα ραντάρ προτού ακόμα εκτελεστεί η πρώτη βολή. Οι περιπτώσεις της Oυκρανίας και των Στενών του Ορμούζ κατέδειξαν πώς μη επανδρωμένα συστήματα χαμηλού κόστους μπορούν να απειλήσουν δαπανηρές πλατφόρμες και πώς η ταχεία προσαρμογή καθορίζει την τελική έκβαση.
Η Ατζέντα 2030 είναι η απάντηση μας: η μετάβαση από τις πλατφόρμες στα δίκτυα. Η "Ασπίδα του Αχιλλέα", επί παραδείγματι, θα συγκροτεί πολυεπίπεδη, ολοκληρωμένη άμυνα έναντι αεροσκαφών, βαλλιστικών πυραύλων, πυραύλων πλεύσης και μη επανδρωμένων μέσων. Η νέα Διεύθυνση Πληροφορικής-Κυβερνοχώρου, αντίστοιχα, θωρακίζει δίκτυα, δεδομένα και συστήματα διοίκησης και ελέγχου. Και το πράττει αποτελεσματικά σε ένα πεδίο επιχειρήσεων δίχως ευδιάκριτη γραμμή μετώπου και δίχωs διαφαινόμενη δυνατότητα για κατάπαυση του πυρόs».
-Γίνεται πολύς λόγος για την Τεχνητή Νοημοσύνη στην άμυνα. Το παράδειγμα της Anthropic με το Claude είναι χαρακτηριστικό. Σε επίπεδο ΓΕΕΘΑ, χρησιμοποιείται η ΤΝ για την επεξεργασία πληροφοριών και την υποστήριξη επιχειρησιακών αποφάσεων;
«Η ΤΝ αλλάζει ήδη τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται και διεξάγονται οι στρατιωτικές επιχειρήσει. Η περίπτωση της Anthropic αναδεικνύει, παράλληλα, τα όρια και τα διλήμματα αυτής τα εξέλιξης: μπορούμε να αξιοποιήσουμε τις νέες τεχνολογίες στην Αμυνα, διασφαλίζονται ότι οι κρίσιμα αποφάσεις παραμένουν υπό ουσιαστικό ανθρώπινο έλεγχο; Η απάντηση σε αυτό είναι ότι η ΤΝ δεν υποκαθιστά τη διοίκηση - την ενισχύει. Στο ΓΕΕΘΑ η αξιοποίηση της εντάσσεται σε έναν ευρύτερο σχεδιασμό αναβάθμισης της επιχειρησιακής ικανότητας και της λήψης σωστών αποφάσεων εν τόπω και χρόνω. Ηδη λειτουργούν εφαρμογές που υποστηρίζουν την ταχύτατη επεξεργασία πληροφοριών, ενώ αναπτύσσονται δυνατότητες για την υποβοήθηση της λήψης αποφάσεων.
Το ζητούμενο δεν είναι μόνο η συλλογή δεδομένων, αλλά η ερμηνεία τους υπό πίεση χρόνου. Ο τεράστιος όγκος πληροφοριών συχνά υπερβαίνει την ανθρώπινη δυνατότητα έγκαιρη επεξεργασίας, καθότι δημιουργεί υπερπληροφόρηση και συχνότατα παραπληροφόρηση. Γι' αυτό αποκτούν κρίσιμη βαρύτητα η αυτοματοποιημένη ταξινόμηση, η συσχέτιση και ανάλυση δεδομένων σε πραγματικό χρόνο. Δεν αρκεί να γνωρίζουμε πρώτοι· οφείλουμε να γνωρίζουμε και με ακρίβεια. Η ενσωμάτωση της ΤΝ στον τομέα της άμυνας απαιτεί σαφές κανονιστικό πλαίσιο, ανάλογο με τις δυνατότητες και τους κινδύνους κάθε εφαρμογής. Η ανάπτυξη και αξιοποίηση της πρέπει να ευθυγραμμίζονται με τις ευρωπαϊκές και νατοϊκές αρχέs, καθώς και με τις υποχρεώσεις που απορρέουν από το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο. Καθοριστικής σημασίας είναι η διατήρηση ουσιαστικού ανθρώπινου ελέγχου στις κρίσιμες επιχειρησιακές αποφάσεις, σε συνδυασμό με αυστηρές διαδικασίες αξιολόγησης, δοκιμών και συνεχούς παρακολούθησης της λειτουργίας
των συστημάτων.
Η αξιοπιστία των αποτελεσμάτων, η αντιμετώπιση πιθανών αλγοριθμικών σφαλμάτων, η κυβερνοασφάλεια και η διαφύλαξη των ευαίσθητων πληροφοριών αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για την ασφαλή αξιοποίησή τους. Η τεχνολογία μπορεί να ενισχύσει την ανθρώπινη κρίση και την επιχειρησιακή αποτελεσματικότητα, δεν μπορεί, όμως, να υποκαταστήσει την ανθρώπινη ευθύνη για τις αποφάσεις και τις συνέπειές τους.
Διατείνομαι ότι η νευρωνική πολυπλοκότητα και η χαοτική, από πλευράς μαθηματικής προσέγγιση, "αναλογική" ανωτερότητα του ανθρώπινου εγκεφάλου, αυτή που ήταν υπεύθυνη για το μεγαλείο των ανακαλύψεων στην ιστορική πορεία του ανθρωπίνου γένους, δεν θα πρέπει επ' ουδενί να καταστεί όμηρος της "κβαντοποιημένης" και τυποποιημένης λειτουργίας των αλγορίθμων της ΤΝ με τις οποίες καθίσταται ανενεργό όλο το μέλλον της επιστήμης».
-Ιστορικά, η στρατιωτική έρευνα και η ανάπτυξη έχουν λειτουργήσει διεθνώς ως μοχλός καινοτομίας. Μπορεί να αναπτυχθεί ένα αντίστοιχο μοντέλο και στην Ελλάδα, με στενότερη συνεργασία μεταξύ Ενόπλων Δυνάμεων και αμυντικής βιομηχανίας;
« Η ιστορία της τεχνολογίας είναι σε μεγάλο βαθμό n ιστορία της στρατιωτικής έρευνας, από τη δορυφορική πλοήγηση έως το Διαδίκτυο, το οποίο ξεκίνησε ως το στρατιωτικό project ARPANET το 1969. Το μοντέλο συνεργασία στο οποίο αναφέρεστε δεν είναι απλώς εφικτό-αποτελεί στρατηγική αναγκαιότητα και οι βάσεις του έχουν ήδη τεθεί. Οι αμυντικά δαπάνες οφείλουν να αφήνουν διαρκές αποτύπωμα: βιομηχανικό δυναμικό, θέσεις εργασίας υψηλής εξειδίκευσης, έρευνα, εξαγωγές και τεχνολογίες διττής χρήσης.
Στο πλαίσιο της Ατζέντα 2030 και των κατευθύνσεων της πολιτικής ηγεσίας έχουν συσταθεί ο ΣΤ Κλάδος του ΓΕΕΘΑ για Μετεξέλιξη, Καινοτομία και Αμυντική Τεχνολογία και το Ελληνικό Κέντρο Αμυντικής Καινοτομία, που συνδέουν τις επιχειρησιακές απαιτήσεις με πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα, νεοφυείς επιχειρήσει και τη βιομηχανία. Αναζητούμε λύσεις που καλύπτουν ήδη το 80% των απαιτήσεων, δοκιμάζονται άμεσα στο πεδίο και ωριμάζουν μέσα από την επιχειρησιακή τους αξιοποίηση.
Τα πρώτα αποτελέσματα είναι ήδη ορατά. Το εγχώριο anti-drone σύστημα "ΚΕΝΤΑΥΡΟΣ" αξιοποιήθηκε επιχειρησιακά στη φρεγάτα "ΨΑΡΑ" στην Ερυθρά θάλασσα, ενώ πρόσφατα παρουσιάστηκε στη ΔΕΘ το ελληνικής κατασκευήs UAV "ΑΡΧΥΤΑΣ" καθώς και πλήθος άλλων συστημάτων που ενσωματώνουν τάχιστα τις σύγχρονες τεχνολογίες και επιχειρησιακές απαιτήσεις. Η ελληνική επινοητικότητα έχει ιστορικό παρελθόν -οφείλουμε και επιδιώκουμε να τής εξασφαλίσουμε και ένα φιλόδοξο βιομηχανικό μέλλον».
-Κατά τη γνώμη σας, ποιος είναι σήμερα σημαντικότερος «πολλαπλασιαστής ισχύος» των σημερινών Ενόπλων Δυνάμεων;
«Ο Νικίας στον Θουκυδίδη επισημαίνει: "άνδρες γαρ πόλις...". Οι πολίτες είναι η πόλη. Ο σημαντικότερος πολλαπλασιαστής της ισχύος μας ήταν, είναι και θα είναι ο άνθρωποι. Οχι μια πλατφόρμα ή ένα αλγόριθμο5, αλλά οι γυναίκες και οι άνδρες των Ενόπλων Δυνάμεων: η εκπαίδευσή τους, η κρίση τους, ο χαρακτήρα τους.
Οσο αυξάνεται η τεχνολογική πολυπλοκότητα των συστημάτων, τόσο μεγαλύτερες είναι οι απαιτήσεις σε γνώσεις, δεξιότητα και κρίση από εκείνους που τα χειρίζονται. Η δικτυοκεντρική επιχείρηση, η διαχείριση δεδομένων και η συνεργασία ανθρώπου και μηχανής προϋποθέτουν στελέχη με τεχνική επάρκεια, αλλά και ικανότητα ευθυκρισίας υπό πίεσιν, που διατηρούν, πέραν των άλλων, την ακεραιότητα του χαρακτήρα τους, επενδύουν στο παρόν το οποίο διαμορφώνουν με την ανάληψη πρωτοβουλίας και ρίσκου, διαπνεόμενοι πάντα από λεβεντιά, όντας ταυτόχρονα έτοιμοι να αναλάβουν την ευθύνη των πράξεών τους.
Γι' αυτό η Ατζέντα 2030 επενδύει πρώτα στους ανθρώπους: στη διαρκή εκπαίδευση και εξειδίκευση στους ηγέτες με χαρακτήρα, σε καλύτερες συνθήκες υπηρεσίας, στις οικογένειες του προσωπικού και σε προοπτικές σταδιοδρομίας που διατηρούν τα ικανά στελέχη στις τάξεις μας με αξιοπρέπεια, με λεβεντιά, με φιλότιμο. Παράλληλα, ενισχύουμε τη διασύνδεση των Παραγωγικών Σχολών με την πανεπιστημιακή κι ερευνητική κοινότητα, μακριά από γραφειοκρατικά στερεότυπα τα οποία δεν βοηθούν επ' ουδενί την ανάπτυξη της έρευνας και της καινοτομίας.
Κανένα αισθητήρας δεν υποκαθιστά το ψυχικό σθένος ενός στρατιώτη, την ψυχραιμία ενός πιλότου ή τη ναυτοσύνη ενός πληρώματος εν μέσω θαλασσοταραχής. Η τεχνολογία διευρύνει τα όρια του εφικτού· τον δρόμο προς αυτά, όμως, τον χαράσσει πάντοτε ο άνθρωπος».