Από "ΤΑ ΝΕΑ/ΣΑΒΒΑΤΟΚΥΡΙΑΚΟ"
 |
| "ΤΑ ΝΕΑ/ΣΑΒΒΑΤΟΚΥΡΙΑΚΟ", 30/11-01/12/24 |
ΔΕΚΕΜΒΡΙΑΝΑ: Το έγκαυμα και το δίδαγμα
Τι φανερώνουν οι διαφορετικές αναγνώσεις
των τραγικών γεγονότων του Δεκέμβρη του ’44
ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗ Ν.ΜΑΝΙΑΤΗ
Ογδόντα χρόνια από τον «μεγάλο Δεκέμβρη», όπως αποκαλούσε ο 19χρονος τότε μαχητής του εφεδρικού ΕΛΑΣ Ανω Νέας Σμύρνης Μίκης Θεοδωράκης τον τραγικό Δεκέμβρη του 1944, η στιγμή εκείνη παραμένει συλλογικό έγκαυμα αλλά και υπόθεση και κτήμα της νεότερης Ιστορίας.
Μα τι ήταν τελικά εκείνη η εποχή εκτός από άγρια, συγκλονιστική και ταυτόχρονα τραγική για τη χώρα; Ηταν μόνον η μεγάλη διαδήλωση του ΕΑΜ, η χτυπημένη από τους Βρετανούς την 3η του Δεκέμβρη; Το ματωμένο Σύνταγμα με τη διαφωνία του ΕΑΜ για τον (μονομερή) αφοπλισμό του ΕΛΑΣ; Ηταν όλο αυτό αποτέλεσμα του πρώτου «εργαστηρίου» σύγκρουσης των αντιτιθέμενων πλευρών του Ψυχρού Πολέμου με πεδίο τη μεγάλη πλατεία της Αθήνας – και όλη την Αθήνα και άλλες πόλεις; Ηταν το πρελούδιο ενός εμφυλίου πολέμου που θα ακολουθούσε και που τις πληγές του για δεκαετίες μετρούσε η χώρα μας;
Οι αναγνώσεις των Δεκεμβριανών του ’44, εκτός του ότι κομίζουν και διαφορετικές – πολλές φορές – ιδεολογικές στάσεις, φανερώνουν και αποκαλύπτουν με τα χρόνια και άγνωστες πτυχές από τα αρχεία που έρχονται στο φως είτε των Βρετανών είτε της δικής μας πλευράς.
Το βέβαιο είναι πως από τις 12 Οκτώβρη που είχαμε την Απελευθέρωση μέχρι και τις 3 Δεκέμβρη του ’44, κατεγράφησαν γεγονότα που διαμόρφωσαν τη συνθήκη της άγριας σύγκρουσης. Από την άλλη, από τις 3 Δεκέμβρη και τις υπόλοιπες 33 περίπου μέρες που ακολούθησαν με μάχες, κανείς θα μπορούσε να εντοπίσει μία βαθιά διαιρετική τομή. Ενα μεγάλο πολιτικοκοινωνικό εσωτερικό ρήγμα το οποίο διαμορφώθηκε στη χώρα και που δυστυχώς οδήγησε αναπόφευκτα στην εμφύλια σύγκρουση.
Ακόμα και η Αριστερά σήμερα κάνει μία πιο αναθεωρημένη μελέτη και έρευνα και βέβαια αξιολόγηση των γεγονότων του Δεκέμβρη. Για το ΚΚΕ, για παράδειγμα, δημιουργήθηκαν επαναστατικές συνθήκες τις οποίες δεν αξιολόγησε τότε η ηγεσία σωστά. Για μια πιο συντηρητική ανάγνωση των γεγονότων, τα πράγματα είχαν λήξει με τον διαμοιρασμό του κόσμου ήδη πολλές μέρες πριν απ’ τον Δεκέμβρη του ’44. Υπό το πρίσμα του ότι η Ελλάδα είχε ήδη αγκυρωθεί στον δυτικό παράγοντα, τα γεγονότα του Δεκέμβρη διαβάστηκαν και διαβάζονται ως μία είδους «ανταρσία» από τις δυνάμεις της ανυποταξίας της εποχής, δηλαδή από το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ και βέβαια τον στρατηγικό του νου, δηλαδή το τότε ΚΚΕ.
Οπως και να ‘χει, τα γεγονότα εκείνα θα πρέπει να διαβάζονται και να μελετώνται συνέχεια υπό το πρίσμα πολλαπλών αντιθέσεων και στο διεθνές πεδίο: έναν Ψυχρό Πόλεμο που άρχισε να εξελίσσεται πλανητικά. Να μελετώνται υπό το πρίσμα του περάσματος της επικυριαρχίας της χώρας από την Αγγλία στις ΗΠΑ και βέβαια, υπό το πρίσμα των αντιθέσεων του εσωτερικού πολιτικού αστικού κόσμου και της στρατηγικής του να αναταχθεί. Οι μέρες του Δεκέμβρη είναι το αποτύπωμα στα τεκμήρια, οι συγκλονιστικές εικόνες για παράδειγμα του φωτογράφου Ντμίτρι Κέσελ και άλλων. Μία ιστορική εποχή πυκνή σε όλες τις όψεις της, αλλά και πικρά διδακτική.
Η μεγάλη σύγκρουση της Αθήνας
ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗ Ν.ΜΑΝΙΑΤΗ
Ογδόντα χρόνια από τον «μεγάλο Δεκέμβρη», όπως αποκαλούσε ο 19χρονος τότε μαχητής του εφεδρικού ΕΛΑΣ Ανω Νέας Σμύρνης Μίκης Θεοδωράκης τον τραγικό Δεκέμβρη του 1944, η στιγμή εκείνη παραμένει συλλογικό έγκαυμα αλλά και υπόθεση και κτήμα της νεότερης Ιστορίας.
Μα τι ήταν τελικά εκείνη η εποχή εκτός από άγρια, συγκλονιστική και ταυτόχρονα τραγική για τη χώρα; Ηταν μόνον η μεγάλη διαδήλωση του ΕΑΜ, η χτυπημένη από τους Βρετανούς την 3η του Δεκέμβρη; Το ματωμένο Σύνταγμα με τη διαφωνία του ΕΑΜ για τον (μονομερή) αφοπλισμό του ΕΛΑΣ; Ηταν όλο αυτό αποτέλεσμα του πρώτου «εργαστηρίου» σύγκρουσης των αντιτιθέμενων πλευρών του Ψυχρού Πολέμου με πεδίο τη μεγάλη πλατεία της Αθήνας – και όλη την Αθήνα και άλλες πόλεις; Ηταν το πρελούδιο ενός εμφυλίου πολέμου που θα ακολουθούσε και που τις πληγές του για δεκαετίες μετρούσε η χώρα μας;
Οι αναγνώσεις των Δεκεμβριανών του ’44, εκτός του ότι κομίζουν και διαφορετικές – πολλές φορές – ιδεολογικές στάσεις, φανερώνουν και αποκαλύπτουν με τα χρόνια και άγνωστες πτυχές από τα αρχεία που έρχονται στο φως είτε των Βρετανών είτε της δικής μας πλευράς.
Το βέβαιο είναι πως από τις 12 Οκτώβρη που είχαμε την Απελευθέρωση μέχρι και τις 3 Δεκέμβρη του ’44, κατεγράφησαν γεγονότα που διαμόρφωσαν τη συνθήκη της άγριας σύγκρουσης. Από την άλλη, από τις 3 Δεκέμβρη και τις υπόλοιπες 33 περίπου μέρες που ακολούθησαν με μάχες, κανείς θα μπορούσε να εντοπίσει μία βαθιά διαιρετική τομή. Ενα μεγάλο πολιτικοκοινωνικό εσωτερικό ρήγμα το οποίο διαμορφώθηκε στη χώρα και που δυστυχώς οδήγησε αναπόφευκτα στην εμφύλια σύγκρουση.
Ακόμα και η Αριστερά σήμερα κάνει μία πιο αναθεωρημένη μελέτη και έρευνα και βέβαια αξιολόγηση των γεγονότων του Δεκέμβρη. Για το ΚΚΕ, για παράδειγμα, δημιουργήθηκαν επαναστατικές συνθήκες τις οποίες δεν αξιολόγησε τότε η ηγεσία σωστά. Για μια πιο συντηρητική ανάγνωση των γεγονότων, τα πράγματα είχαν λήξει με τον διαμοιρασμό του κόσμου ήδη πολλές μέρες πριν απ’ τον Δεκέμβρη του ’44. Υπό το πρίσμα του ότι η Ελλάδα είχε ήδη αγκυρωθεί στον δυτικό παράγοντα, τα γεγονότα του Δεκέμβρη διαβάστηκαν και διαβάζονται ως μία είδους «ανταρσία» από τις δυνάμεις της ανυποταξίας της εποχής, δηλαδή από το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ και βέβαια τον στρατηγικό του νου, δηλαδή το τότε ΚΚΕ.
Οπως και να ‘χει, τα γεγονότα εκείνα θα πρέπει να διαβάζονται και να μελετώνται συνέχεια υπό το πρίσμα πολλαπλών αντιθέσεων και στο διεθνές πεδίο: έναν Ψυχρό Πόλεμο που άρχισε να εξελίσσεται πλανητικά. Να μελετώνται υπό το πρίσμα του περάσματος της επικυριαρχίας της χώρας από την Αγγλία στις ΗΠΑ και βέβαια, υπό το πρίσμα των αντιθέσεων του εσωτερικού πολιτικού αστικού κόσμου και της στρατηγικής του να αναταχθεί. Οι μέρες του Δεκέμβρη είναι το αποτύπωμα στα τεκμήρια, οι συγκλονιστικές εικόνες για παράδειγμα του φωτογράφου Ντμίτρι Κέσελ και άλλων. Μία ιστορική εποχή πυκνή σε όλες τις όψεις της, αλλά και πικρά διδακτική.
Η μεγάλη σύγκρουση της Αθήνας
στο μετανεωτερικό παρόν
ΤΟΥ ΒΑΓΓΕΛΗ ΤΖΟΥΚΑ
Αναμφίβολα, η μεγάλη σύγκρουση της Αθήνας του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ με τις κυβερνητικές δυνάμεις και τα βρετανικά στρατεύματα τον Δεκέμβριο του 1944, τα λεγόμενα Δεκεμβριανά, υπήρξε καταλυτικό γεγονός καταλυτικής σημασίας. Η τελική κατάληξη των Δεκεμβριανών, δηλαδή η ήττα της εαμικής Αριστεράς, επισφράγισε τις αλλαγές των πολιτικών ισορροπιών σε επίπεδο κορυφής. Παρ’ όλα αυτά παραμένει γεγονός αδιαμφισβήτητο ότι δεν έχει ακόμη πραγματοποιηθεί σε επιστημονικό επίπεδο η πλήρης χαρτογράφηση της περιόδου των Δεκεμβριανών, παρά τον πολλαπλασιασμό των μελετών τα τελευταία έτη.
Αναμφίβολα, η μεγάλη σύγκρουση της Αθήνας του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ με τις κυβερνητικές δυνάμεις και τα βρετανικά στρατεύματα τον Δεκέμβριο του 1944, τα λεγόμενα Δεκεμβριανά, υπήρξε καταλυτικό γεγονός καταλυτικής σημασίας. Η τελική κατάληξη των Δεκεμβριανών, δηλαδή η ήττα της εαμικής Αριστεράς, επισφράγισε τις αλλαγές των πολιτικών ισορροπιών σε επίπεδο κορυφής. Παρ’ όλα αυτά παραμένει γεγονός αδιαμφισβήτητο ότι δεν έχει ακόμη πραγματοποιηθεί σε επιστημονικό επίπεδο η πλήρης χαρτογράφηση της περιόδου των Δεκεμβριανών, παρά τον πολλαπλασιασμό των μελετών τα τελευταία έτη.
Εξαιρετικά σημαντικό είναι και το γεγονός ότι η αναμέτρηση αυτή δεν έπαψε ποτέ να απασχολεί την ελληνική πολιτική και την ελληνική δημόσια σφαίρα. Δεν ήταν, και δεν θα μπορούσε να ήταν, ένα γεγονός που συζητείται μόνο στο πλαίσιο της επιστημονικής συζήτησης, που ούτως ή άλλως ενέχει (και) πολιτικές διαστάσεις. Αντιθέτως, οι εκατέρωθεν αναφορές στα Δεκεμβριανά και οι συσχετίσεις με γεγονότα της εκάστοτε συγκυρίας από εκπροσώπους κομμάτων, συλλογικοτήτων, φορέων, από ειδικούς αλλά και μη ειδικούς, χαρακτήριζαν πάντα φορτισμένες κοινωνικά και πολιτικά περιόδους της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.
Η κυρίαρχη θεσμική μνήμη, ειδικά στα χρόνια 1949-1974, συνέδεε αναφανδόν τη μάχη με τον λεγόμενο «δεύτερο γύρο» του ΚΚΕ (μέσω του ΕΑΜ στη φάση αυτή) για την κατάληψη της πολιτικής εξουσίας, με τον «πρώτο» εξ αυτών να αναφέρεται συνήθως στις εμφύλιες συγκρούσεις μεταξύ των αντιστασιακών οργανώσεων στη διάρκεια της Κατοχής και τον «τρίτο» ως το διάστημα που συμβατικά ορίζουμε ως κυρίως εμφύλιο πόλεμο (1946-1949) και που ονομάζονταν «συμμοριτοπόλεμος» στα επίσημα κρατικά έγγραφα μέχρι το 1989.
Από την πλευρά της Αριστεράς, η ερμηνεία των γεγονότων της περιόδου ήταν αναμενόμενα διαφορετική. Στο πλαίσιο αυτό θεωρείται ότι η μεγάλης κλίμακας συστράτευση των Ελλήνων στους κόλπους του ΕΑΜ ανησυχούσε σοβαρά την ηγεσία του βρετανικού συμμαχικού παράγοντα. Προκειμένου να εξασφαλιστούν τα μεταπολεμικά στρατηγικά συμφέροντα της Βρετανίας επιλέχθηκε η αντιπαράθεση προς το ΕΑΜ. Ετσι, η επέμβαση των Αγγλων τον Δεκέμβριο του 1944, στον «Μεγάλο Δεκέμβρη» του λαϊκού κινήματος, οδήγησε στη στρατιωτική ήττα του ΕΛΑΣ, ενώ διαδοχικές συμφωνίες μεταξύ του ΕΑΜ και της αντίπαλης παράταξης επισφράγιζαν απαράδεκτους συμβιβασμούς, με την κορύφωσή τους στη Βάρκιζα τον Φεβρουάριο του 1945.
Ογδόντα χρόνια μετά τα Δεκεμβριανά, οι θεμελιώδεις μετασχηματισμοί της ελληνικής κοινωνίας σε όλα τα επίπεδα αφήνουν ανοικτό το ερώτημα της εκ νέου νοηματοδότησης αυτών των πλέον συγκρουσιακών στιγμών του συλλογικού μας βίου. Νέοι διαχωρισμοί, νέες διαιρέσεις, πιθανόν να οδηγούν στην υπόθεση εργασίας ότι οι λογαριασμοί με το παρελθόν της Κατοχής και του Εμφυλίου έχουν λήξει οριστικά, ειδικά μετά την απόσυρση από το προσκήνιο των γενεών που είχαν άμεση ή/και έμμεση εμπειρία των συμβάντων, αλλά και τη λήξη του Ψυχρού Πολέμου. Από την άλλη, πολλές πρόσφατες επιστημονικές και λογοτεχνικές εκδόσεις γύρω από τα γεγονότα αυτά έχουν δημιουργήσει αίσθηση και έχουν γνωρίσει και μεγάλη εμπορική επιτυχία.
Διαφαίνεται, λοιπόν, ότι ακόμη και στο πλαίσιο της μετανεωτερικής μας κατάστασης, απόηχοι της κρίσιμης και πολυαίμακτης δεκαετίας του 1940 εξακολουθούν να απασχολούν τμήματα του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού, και να επιχειρείται η συσχέτισή τους με το παρόν και τις πολιτικές διακυβεύσεις του σήμερα.
Η κυρίαρχη θεσμική μνήμη, ειδικά στα χρόνια 1949-1974, συνέδεε αναφανδόν τη μάχη με τον λεγόμενο «δεύτερο γύρο» του ΚΚΕ (μέσω του ΕΑΜ στη φάση αυτή) για την κατάληψη της πολιτικής εξουσίας, με τον «πρώτο» εξ αυτών να αναφέρεται συνήθως στις εμφύλιες συγκρούσεις μεταξύ των αντιστασιακών οργανώσεων στη διάρκεια της Κατοχής και τον «τρίτο» ως το διάστημα που συμβατικά ορίζουμε ως κυρίως εμφύλιο πόλεμο (1946-1949) και που ονομάζονταν «συμμοριτοπόλεμος» στα επίσημα κρατικά έγγραφα μέχρι το 1989.
Από την πλευρά της Αριστεράς, η ερμηνεία των γεγονότων της περιόδου ήταν αναμενόμενα διαφορετική. Στο πλαίσιο αυτό θεωρείται ότι η μεγάλης κλίμακας συστράτευση των Ελλήνων στους κόλπους του ΕΑΜ ανησυχούσε σοβαρά την ηγεσία του βρετανικού συμμαχικού παράγοντα. Προκειμένου να εξασφαλιστούν τα μεταπολεμικά στρατηγικά συμφέροντα της Βρετανίας επιλέχθηκε η αντιπαράθεση προς το ΕΑΜ. Ετσι, η επέμβαση των Αγγλων τον Δεκέμβριο του 1944, στον «Μεγάλο Δεκέμβρη» του λαϊκού κινήματος, οδήγησε στη στρατιωτική ήττα του ΕΛΑΣ, ενώ διαδοχικές συμφωνίες μεταξύ του ΕΑΜ και της αντίπαλης παράταξης επισφράγιζαν απαράδεκτους συμβιβασμούς, με την κορύφωσή τους στη Βάρκιζα τον Φεβρουάριο του 1945.
Ογδόντα χρόνια μετά τα Δεκεμβριανά, οι θεμελιώδεις μετασχηματισμοί της ελληνικής κοινωνίας σε όλα τα επίπεδα αφήνουν ανοικτό το ερώτημα της εκ νέου νοηματοδότησης αυτών των πλέον συγκρουσιακών στιγμών του συλλογικού μας βίου. Νέοι διαχωρισμοί, νέες διαιρέσεις, πιθανόν να οδηγούν στην υπόθεση εργασίας ότι οι λογαριασμοί με το παρελθόν της Κατοχής και του Εμφυλίου έχουν λήξει οριστικά, ειδικά μετά την απόσυρση από το προσκήνιο των γενεών που είχαν άμεση ή/και έμμεση εμπειρία των συμβάντων, αλλά και τη λήξη του Ψυχρού Πολέμου. Από την άλλη, πολλές πρόσφατες επιστημονικές και λογοτεχνικές εκδόσεις γύρω από τα γεγονότα αυτά έχουν δημιουργήσει αίσθηση και έχουν γνωρίσει και μεγάλη εμπορική επιτυχία.
Διαφαίνεται, λοιπόν, ότι ακόμη και στο πλαίσιο της μετανεωτερικής μας κατάστασης, απόηχοι της κρίσιμης και πολυαίμακτης δεκαετίας του 1940 εξακολουθούν να απασχολούν τμήματα του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού, και να επιχειρείται η συσχέτισή τους με το παρόν και τις πολιτικές διακυβεύσεις του σήμερα.
-Ο Βαγγέλης Τζούκας είναι δρ Κοινωνιολογίας, διδάσκων ΕΑΠ
Το σκιάχτρο των «33 ημερών» και ο ηρωισμός
ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗ ΚΟΥΣΟΥΡΗ
Στη «μάχη της Αθήνας» τον Δεκέμβριο του 1944 ήρθαν αντιμέτωποι, από τη μία πλευρά, βρετανικά στρατεύματα που αποσπάστηκαν από τα πολεμικά μέτωπα και έλληνες αντικομμουνιστές όλων των αποχρώσεων, βρετανόφιλοι και γερμανόφιλοι, πρώην συνεργάτες των κατοχικών δυνάμεων, χωροφύλακες και οργανώσεις που είχαν εξοπλιστεί κατά τους τελευταίους μήνες της Κατοχής, και, από την άλλη, ο ΕΛΑΣ Αθήνας, ο ένοπλος βραχίονας του εαμικού κινήματος. Στην κορύφωση του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, η ένοπλη επέμβαση της Μεγάλης Βρετανίας ενάντια στη μεγαλύτερη και σημαντικότερη ελληνική αντιστασιακή οργάνωση αποτέλεσε την πρώτη ρωγμή της αντιφασιστικής συμμαχίας.
Στις μετέπειτα ιδεολογικές αναγνώσεις – με ή χωρίς επίσημο κρατικό ή κομματικό μανδύα – ο «κόκκινος Δεκέμβρης» εμφανίστηκε ως ιστορικό ατύχημα ή εκτροχιασμός από μία διαδικασία ειρήνευσης και ομαλής μετάβασης στον κοινοβουλευτισμό. Παράλληλα, στη σκιά της «συμφωνίας των ποσοστών» της Μόσχας δύο μήνες νωρίτερα, ακόμα και στις ακαδημαϊκές προσεγγίσεις, τα Δεκεμβριανά εντάχθηκαν σε μια τελεολογία των μεταπολεμικών γεωπολιτικών και ιδεολογικών διαιρέσεων, ως πρώιμο επεισόδιο του ελληνικού Εμφυλίου ή/και ως προπομπός του Ψυχρού Πολέμου.
Από τη σκοπιά του 2024 και της πιο πρόσφατης ιστορικής έρευνας, μπορούμε να πούμε πως ο Δεκέμβρης δεν ήταν ούτε ατύχημα ούτε παρεκτροπή. Η εμπειρία του επαναστατικού κύματος που γκρέμισε τέσσερις ευρωπαϊκές αυτοκρατορίες στο τέλος του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου ήταν ακόμα νωπή και η βρετανική ηγεσία ήταν αποφασισμένη να αποτρέψει ανάλογες εξελίξεις στη σφαίρα επιρροής της. Η σύγκρουση προετοιμάστηκε μεθοδικά από τον βρετανικό παράγοντα και τους αντικομμουνιστές πολιτικούς που βρέθηκαν στην ηγεσία της κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας και αποτέλεσε τμήμα της μετάλλαξης του παγκοσμίου πολέμου σε μια σειρά τοπικών ή εθνικών εμφύλιων συγκρούσεων από το 1943 και μετά, με επίδικο τη νομή της πολιτικής εξουσίας στην καθημαγμένη ήπειρο μετά το τέλος του πολέμου.
Ως τμήμα ενός ευρωπαϊκού εμφύλιου πολέμου, που περιγράφηκε και αξιολογήθηκε με διαφορετικούς τρόπους στα αριστερά και τα δεξιά του ιδεολογικού φάσματος, τα Δεκεμβριανά του 1944 προέκυψαν ως αντίδραση στον φόβο της κοινωνικής επανάστασης και λειτούργησαν ως σκιάχτρο και «αδιαφιλονίκητη ηθική δικαιολογία» για την έξωση του ΕΑΜ από την κυβέρνηση, την πολιτική του απομόνωση και τη λευκή τρομοκρατία που ακολούθησε. Η ήττα του ΕΑΜ λειτούργησε ως παράδειγμα προς αποφυγή για την ηγεσία των ΚΚ της Δυτικής Ευρώπης που υιοθέτησαν μια γραμμή ομαλής πολιτικής ένταξης στα υπό διαμόρφωση κοινοβουλευτικά καθεστώτα. Το μετεμφυλιακό καθεστώς της «εθνικοφροσύνης», για το οποίο ο Δεκέμβρης λειτούργησε ως «ιδρυτικό γεγονός», έσειε για δεκαετίες το σκιάχτρο εκείνων των «33 ημερών» για να δικαιολογήσει κάθε περιστολή των κοινωνικών και πολιτικών ελευθεριών και κάθε κρατικό έγκλημα μέχρι και την καταστολή της εξέγερσης του Πολυτεχνείου και τα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης.
Από την πλευρά των ηττημένων, τα Δεκεμβριανά γνώρισαν πολλαπλές ερμηνείες και αξιολογήσεις. Κάτω όσο και πέρα από τη βαριά σκιά του Εμφυλίου, η μνήμη του κόκκινου Δεκέμβρη είχε μια θέση στη συλλογική μνήμη και ιδεολογία των κομμάτων και οργανώσεων της κομμουνιστικής ή εαμογενούς Αριστεράς. Μετά την «πτώση του Τείχους» του Βερολίνου, ο Δεκέμβρης έγινε σταδιακά μνημονικός τόπος ευρύτερων κινημάτων και ρευμάτων, με αποκορύφωμα τις χρήσεις και ανασημασιοδοτήσεις του από την εξέγερση του Δεκέμβρη του 2008, μετά τη δολοφονία του Αλέξανδρου Γρηγορόπουλου από αστυνομικούς στο κέντρο της Αθήνας.
Από τη σκοπιά των 80 χρόνων που μας χωρίζουν από το 1944, είτε ως «σκιάχτρο» για την επιβολή και την αποδοχή μιας «ανάπηρης» ή «καχεκτικής» δημοκρατίας είτε ως ηρωική και τραγική μνήμη της εξέγερσης, ο Δεκέμβρης επανέρχεται στη συζήτηση ως μνήμη μάλλον μιας επαναστατικής δυνατότητας, παρά ως μοιραίος κρίκος μιας αλυσίδας γεγονότων που οδήγησαν στη διαμόρφωση του μεταπολεμικού status quo.
-Ο Δημήτρης Κουσουρής είναι ιστορικός, ερευνητής στο ΙΙΕ/ΕΙΕ
Η «κληρονομιά» που στοίχειωσε
το πολιτικό σύστημα για δεκαετίες
ΤΟΥ ΝΙΚΟΥ ΜΑΡΑΝΤΖΙΔΗ
Στην ιστορία κάθε κοινωνίας υπάρχουν γεγονότα, που αν και οι ιστορικοί διαφωνούν για τον χαρακτήρα ή τα αίτιά τους, συμφωνούν για τη σημασία τους και την επίδρασή τους στις μελλοντικές εξελίξεις. Η μάχη της Αθήνας τον Δεκέμβριο του 1944 ανήκει σε αυτήν την κατηγορία.
Τα Δεκεμβριανά συνιστούν ένα παρελθόν που δεν λέει να παρέλθει, γιατί λίγες στιγμές της ελληνικής ιστορίας έχουν προσελκύσει τόσο πολύ την κοινή γνώμη. Ηδη, με τον τερματισμό τους γεννήθηκαν ερωτήματα που απαιτούσαν απαντήσεις: Πώς ξεκίνησαν τα βίαια γεγονότα; Ηταν προσχεδιασμένα ή ξέσπασαν αυθόρμητα; Ποιος ήταν ο κύριος υπεύθυνος; Μπορούσαν να αποφευχθούν; Τα ερωτήματα αυτά απασχόλησαν την κοινότητα των ιστορικών και τη δημόσια σφαίρα για δεκαετίες ολόκληρες.
Ακόμη κι ο ορισμός τους ως γεγονότος αποτέλεσε αντικείμενο σφοδρών αντιπαραθέσεων. Ηταν εμφύλιος πόλεμος ή επανάσταση ή μήπως αποτυχημένο πραξικόπημα; Και γιατί όχι αυτοκρατορική επέμβαση αποικιοκρατικού χαρακτήρα, αν κρίνουμε από τον ρόλο και τη στόχευση των Βρετανών;
Οπως και να ‘χει, είτε αντιμετωπίσουμε τα Δεκεμβριανά ως εμφύλιο πόλεμο είτε ως επανάσταση, αποτυχημένο πραξικόπημα ή αυτοκρατορική επέμβαση, όλοι συμφωνούμε πως η σκιά τους έπεσε βαριά στη μεταπολεμική Ελλάδα και η κληρονομιά τους στοίχειωσε το πολιτικό σύστημα για δεκαετίες. Πρωτίστως, εξαιτίας του τεράστιου αριθμού θυμάτων μέσα σε τόσο μικρό χρονικό διάστημα και περιορισμένο χώρο, η μάχη της Αθήνας αποτέλεσε ένα τραυματικό γεγονός που κληροδότησε βαθιά σημάδια και πικρές μνήμες στη συλλογική συνείδηση της ελληνικής κοινωνίας.
Χωρίς αμφιβολία, ο εξαγνισμός των δωσίλογων αποτέλεσε την πρώτη άμεση συνέπεια της δεκεμβριανής σύγκρουσης. Η μέχρι εκείνη τη στιγμή κατακερματισμένη και με πολλές εσωτερικές αντιθέσεις αντιεαμική συμμαχία ανασυντέθηκε και συσπειρώθηκε. Στις νέες συνθήκες, οι χθεσινοί δωσίλογοι αναγορεύθηκαν σε εθνικόφρονες. Με όρους ηθικής, ήταν θλιβερό να βλέπει κανείς τα αποβράσματα της Κατοχής να αναβαπτίζονται σε αγωνιστές της ελευθερίας. Με όρους διεθνών σχέσεων, οι προτεραιότητες του Ψυχρού Πολέμου κυριάρχησαν πάνω στην αντιφασιστική συμμαχία του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.
Οι εξελίξεις συνέβαλαν αποφασιστικά στην υπέρβαση προηγούμενων βαθιών διαιρέσεων (βενιζελικοί/αντιβενιζελικοί, μεταξικοί/αντιμεταξικοί, πατριώτες/δωσίλογοι) διαμορφώνοντας νέες εξίσου βαθιές ή και βαθύτερες διαιρετικές τομές (εθνικόφρονες/μη εθνικόφρονες), που αποτέλεσαν τον μοχλό για την κατοπινή αναδιάταξη του πολιτικού συστήματος.
Τα Δεκεμβριανά όχι μόνο επέτρεψαν την παλινόρθωση και την αναβάθμιση της μοναρχίας σε ηγέτιδα δύναμη των εθνικοφρόνων δυνάμεων της χώρας, αλλά επιπλέον νομιμοποίησαν κάθε είδους βία, αυθαιρεσία και καθεστώς διακρίσεων εναντίον της Αριστεράς, είτε αυτή είχε θεσμικό χαρακτήρα (ποινικές διώξεις και εκκαθάριση των δημόσιων υπηρεσιών εναντίον των αριστερών) είτε όχι (ανεξέλεγκτη βία παραστρατιωτικών ομάδων και συμμοριών).
Εντέλει, σε συνδυασμό με τη νέα κλιμάκωση της εμφύλιας σύγκρουσης το 1946-1949, το πολιτειακό και θεσμικό αποτύπωμα των Δεκεμβριανών στην πολιτική ζωή ήταν η παγίωση μιας καχεκτικής δημοκρατίας και ενός ιδεολογικο-πολιτικού απαρτχάιντ, όπου το κράτος των νικητών επέβαλε κάθε είδους επιτήρηση και νομικού χαρακτήρα διακρίσεις στους ηττημένους και σε όσους θεωρούσε δυνάμει «συνοδοιπόρους» τους και άρα απειλή για το καθεστώς.
Επιπλέον, συγκροτήθηκε από τις πολιτικές και πνευματικές ελίτ των νικητών ένα επίσημο κρατικό αφήγημα, που επιβλήθηκε και διαχύθηκε στους βασικούς δημόσιους θεσμούς. Μέχρι το 1974, και σε κάποιες πτυχές του το 1981, το αφήγημα αυτό επαναλαμβανόταν σε κάθε ευκαιρία και περίσταση και πότιζε κάθε πτυχή της δημόσιας σφαίρας, απονομιμοποιώντας ηθικά και «εθνικά» τη μνήμη των ηττημένων. Οι νικητές δεν ήθελαν τους ηττημένους μόνο αντίπαλους της νομιμότητας, αλλά και εχθρούς του έθνους.
ΤΟΥ ΝΙΚΟΥ ΜΑΡΑΝΤΖΙΔΗ
Στην ιστορία κάθε κοινωνίας υπάρχουν γεγονότα, που αν και οι ιστορικοί διαφωνούν για τον χαρακτήρα ή τα αίτιά τους, συμφωνούν για τη σημασία τους και την επίδρασή τους στις μελλοντικές εξελίξεις. Η μάχη της Αθήνας τον Δεκέμβριο του 1944 ανήκει σε αυτήν την κατηγορία.
Τα Δεκεμβριανά συνιστούν ένα παρελθόν που δεν λέει να παρέλθει, γιατί λίγες στιγμές της ελληνικής ιστορίας έχουν προσελκύσει τόσο πολύ την κοινή γνώμη. Ηδη, με τον τερματισμό τους γεννήθηκαν ερωτήματα που απαιτούσαν απαντήσεις: Πώς ξεκίνησαν τα βίαια γεγονότα; Ηταν προσχεδιασμένα ή ξέσπασαν αυθόρμητα; Ποιος ήταν ο κύριος υπεύθυνος; Μπορούσαν να αποφευχθούν; Τα ερωτήματα αυτά απασχόλησαν την κοινότητα των ιστορικών και τη δημόσια σφαίρα για δεκαετίες ολόκληρες.
Ακόμη κι ο ορισμός τους ως γεγονότος αποτέλεσε αντικείμενο σφοδρών αντιπαραθέσεων. Ηταν εμφύλιος πόλεμος ή επανάσταση ή μήπως αποτυχημένο πραξικόπημα; Και γιατί όχι αυτοκρατορική επέμβαση αποικιοκρατικού χαρακτήρα, αν κρίνουμε από τον ρόλο και τη στόχευση των Βρετανών;
Οπως και να ‘χει, είτε αντιμετωπίσουμε τα Δεκεμβριανά ως εμφύλιο πόλεμο είτε ως επανάσταση, αποτυχημένο πραξικόπημα ή αυτοκρατορική επέμβαση, όλοι συμφωνούμε πως η σκιά τους έπεσε βαριά στη μεταπολεμική Ελλάδα και η κληρονομιά τους στοίχειωσε το πολιτικό σύστημα για δεκαετίες. Πρωτίστως, εξαιτίας του τεράστιου αριθμού θυμάτων μέσα σε τόσο μικρό χρονικό διάστημα και περιορισμένο χώρο, η μάχη της Αθήνας αποτέλεσε ένα τραυματικό γεγονός που κληροδότησε βαθιά σημάδια και πικρές μνήμες στη συλλογική συνείδηση της ελληνικής κοινωνίας.
Χωρίς αμφιβολία, ο εξαγνισμός των δωσίλογων αποτέλεσε την πρώτη άμεση συνέπεια της δεκεμβριανής σύγκρουσης. Η μέχρι εκείνη τη στιγμή κατακερματισμένη και με πολλές εσωτερικές αντιθέσεις αντιεαμική συμμαχία ανασυντέθηκε και συσπειρώθηκε. Στις νέες συνθήκες, οι χθεσινοί δωσίλογοι αναγορεύθηκαν σε εθνικόφρονες. Με όρους ηθικής, ήταν θλιβερό να βλέπει κανείς τα αποβράσματα της Κατοχής να αναβαπτίζονται σε αγωνιστές της ελευθερίας. Με όρους διεθνών σχέσεων, οι προτεραιότητες του Ψυχρού Πολέμου κυριάρχησαν πάνω στην αντιφασιστική συμμαχία του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.
Οι εξελίξεις συνέβαλαν αποφασιστικά στην υπέρβαση προηγούμενων βαθιών διαιρέσεων (βενιζελικοί/αντιβενιζελικοί, μεταξικοί/αντιμεταξικοί, πατριώτες/δωσίλογοι) διαμορφώνοντας νέες εξίσου βαθιές ή και βαθύτερες διαιρετικές τομές (εθνικόφρονες/μη εθνικόφρονες), που αποτέλεσαν τον μοχλό για την κατοπινή αναδιάταξη του πολιτικού συστήματος.
Τα Δεκεμβριανά όχι μόνο επέτρεψαν την παλινόρθωση και την αναβάθμιση της μοναρχίας σε ηγέτιδα δύναμη των εθνικοφρόνων δυνάμεων της χώρας, αλλά επιπλέον νομιμοποίησαν κάθε είδους βία, αυθαιρεσία και καθεστώς διακρίσεων εναντίον της Αριστεράς, είτε αυτή είχε θεσμικό χαρακτήρα (ποινικές διώξεις και εκκαθάριση των δημόσιων υπηρεσιών εναντίον των αριστερών) είτε όχι (ανεξέλεγκτη βία παραστρατιωτικών ομάδων και συμμοριών).
Εντέλει, σε συνδυασμό με τη νέα κλιμάκωση της εμφύλιας σύγκρουσης το 1946-1949, το πολιτειακό και θεσμικό αποτύπωμα των Δεκεμβριανών στην πολιτική ζωή ήταν η παγίωση μιας καχεκτικής δημοκρατίας και ενός ιδεολογικο-πολιτικού απαρτχάιντ, όπου το κράτος των νικητών επέβαλε κάθε είδους επιτήρηση και νομικού χαρακτήρα διακρίσεις στους ηττημένους και σε όσους θεωρούσε δυνάμει «συνοδοιπόρους» τους και άρα απειλή για το καθεστώς.
Επιπλέον, συγκροτήθηκε από τις πολιτικές και πνευματικές ελίτ των νικητών ένα επίσημο κρατικό αφήγημα, που επιβλήθηκε και διαχύθηκε στους βασικούς δημόσιους θεσμούς. Μέχρι το 1974, και σε κάποιες πτυχές του το 1981, το αφήγημα αυτό επαναλαμβανόταν σε κάθε ευκαιρία και περίσταση και πότιζε κάθε πτυχή της δημόσιας σφαίρας, απονομιμοποιώντας ηθικά και «εθνικά» τη μνήμη των ηττημένων. Οι νικητές δεν ήθελαν τους ηττημένους μόνο αντίπαλους της νομιμότητας, αλλά και εχθρούς του έθνους.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου