"...Σήμερα, αντί­θετα, μπορεί νά έχει νόημα γιά τήν Βρεταννία να παραμείνει στην ΕΕ.Όχι γιατί προσχώρησε στον εύρω-φεντεραλισμό, άλλά αντίθετα γιά νά ενισχύσει απο­φασιστικά έκ τών εσω μία νέα πλειοψηφία, πού δείχνει ικα­νή νά τόν καταστρέψει. Οπό­τε; Όπότε μήν εκπλαγείτε έάν στην πορεία δείτε τους Βρεταννούς, πού υποστήριξαν τό Brexit, νά αλλάζουν. Δέν αγάπη­σαν ξαφνικά τήν Ευρώπη που ξέρουμε. Απλά διερωτώνται (καί ορθώς) μήπως ανοίγεται μιά σπάνια ευκαιρία νά φτιάξουμε τήν «Ευρώπη τών εθνών», πού οι ίδιοι θέλουν καί μήπως η πα­ρουσία τους γείρει οριστικά τήν πλάστιγγα σέ αυτή τήν κατεύ­θυνση. Μέ τέτοιους όρους τό πί­σω ολοταχώς είναι μπροστά ολο­ταχώς. Τό «ΑΓΩΝΙΑ» θά καταλή­ξει μέ άλλη ρότα εκεί πού πάντο­τε ήθελε...."

Από την "ΕΣΤΙΑ"

"ΕΣΤΙΑ", 31/01/19

Πίσω μπροστά ολοταχώς

του Α. Π. Δημόπουλου^*

ΕΑΝ τό Brexit ήταν καράβι, θά έμοιαζε, σίγου­ρα, νά πλέει, χωρίς πηδάλιο, ακυβέρνητο, στό μέσον της θάλασσας. Γιά όσους στήριξαν τήν έξοδο της Βρεταννίας άπό τήν ΕΕ, αυτό τό τα­ξίδι θά κατέληγε σέ ενα νέο κόσμο πολιτικής καί οικονομικής ανεξαρτησίας. Γιά όσους, άπό τήν άλλη, αντιτάχθηκαν στό Brexit καί ουδό­λως πίστευαν σέ ένα νέο ΕΙ Dorado, αυτό τό τα­ξίδι έπρεπε νά τελειώσει έκεί που άρχισε, μέ τήν παραμονή στην Ευρώπη, μέ ένα δεύτερο δημοψήφισμα. Καί τά έφερε έτσι ή ζωή, ώστε oι δύο πλευρές τοϋ Brexit νά συναντηθούν κά­που στό μέσον της θάλασσας. Πώς έγινε αυτό; Πολύ άπλά, η κυβέρνηση May κατέληξε σέ μιά λεόντειο συμφωνία μέ τήν ΕΕ, η οποία προέ­βλεπε ότι ή χώρα θά διατηρούσε μεγάλο μέ­ρος των κανονιστικών ρυθμίσεων της Ενωσης ακόμα καί μετά τήν εξοδό της.Έτσι, οπαδοί καί αντίπαλοι του Brexit συνέπεσαν -στην αντίθε­ση τους στην συμφωνία. Οι πρώτοι, γιατί ή συμ­φωνία αναιρούσε τόν όνειρο της ανεξαρτησί­ας. Οι δεύτεροι, γιατί δέσμευε τήν Βρεταννία σέ κανόνες, στην διαμόρφωση τών οποίων δέν θά είχε λόγο -γιατί νά γίνεις άπό δήμαρχος κλητήρας;Έτσι η συμφωνία καταψηφίστηκε, μέ τήν κυβέρνηση May νά καταγράφει τήν βαρύτερη κοινοβουλευτική ήττα τοϋ τελευταίου αιώνα καί τό καράβι τοϋ Brexit νά ακινητοποιείται στό μέ­σον της θάλασσας.Όπως τό λέει ό Σεφέρης στό εμβληματικό του «Μέ τόν τρόπο τοϋ Γ.Σ.»: «... ό καπετάνιος μένει μαρμαρωμένος μές στ' άσπρα καί στά χρυσά... Τό καράβι πού ταξιδεύει τό λένε ΑΓΩΝΙΑ 937». Αλήθεια, πού τελικά θά καταλή­ξει τό« ΑΓΩΝΙΑ»;

Τώρα, σέ ενα μανιχαϊστικό πολιτικό σύμπαν η απάντη­ση είναι διπολικά προβλέψιμη. Ό καπετάνιος τελικά θά ζωντα­νέψει καί θά στρέψει τό πηδά­λιο... πού όμως; Γιά τους οπα­δούς τοϋ Brexit μπροστά ολο­ταχώς, στον προορισμό «Ανε­ξαρτησία». Γιά τους αντιπάλους τοϋ Brexit, πίσω ολοταχώς, στον προορισμό «Ευρώπη».Όμως, φυσικά, παρά τίς εντυπώσεις πού δημιουργεί ό Τύπος, τό πο­λιτικό σύμπαν είναι σπάνια μανιχαϊστικό, ακριβώς γιατί ό μανιχαϊσμός προϋποθέτει απλό­τητα, καί η πολιτική δέν επιδέ­χεται καμμία. Μέ άλλα λόγια, σέ τέτοιες σύνθετες καταστάσεις, το «φαινεσθαι» σπάνια ταυτίζεται μέ τό «είναι».΄Ετσι, τελικά, παρά τά φαινόμενα, αυτό τό καράβι μπορεί νά πά­ει προς τά πίσω (στον προορι­σμό «Ευρώπη») καί όμως, στην πράξη, νά είναι σάν νά πηγαί­νει προς τά μπροστά (στον προ­ορισμό «Ανεξαρτησία»). Ακού­γεται αντιφατικό (κατά τήν λο­γική αρχή τοϋ «αποκλειομένου τρίτου» -principium tertii exciusi), άλλο Ευρώπη, άλλο «Ανεξαρ­τησία», εντούτοις, υπό προϋπο­θέσεις, η αντίφαση αίρεται. Ναί, άλλο Ευρώπη, άλλο «Ανεξαρτη­σία». Τί θά γινόταν όμως εάν η Ευρώπη γινόταν έξαφνα συμβα­τή μέ τήν «Ανεξαρτησία»; Τί θά έλεγαν oι επιβάτες, εάν έφθα­ναν τελικά σέ έναν προορισμό, άλλον άπό αυτόν που νόμιζαν, άλλά ίδιον προς αυτόν που ήθε­λαν; Ακούγεται περίπλοκο, άλλα αποτελεί κλειδί γιά νά εξηγήσει κανείς πολλά, πού φαίνονται έκ πρώτης όψεως παράδοξα μέ τήν τύχη τοϋ Brexit. Ιδού.

Πράγματι, τό ενδιαφέρον όλων καί σέ Ευρώπη καί σέ Βρε­ταννία περιστρέφεται γύρω άπό τήν εκδοχή η Βρεταννία νά οδη­γηθεί σέ ένα δεύτερο δημοψή­φισμα καί έτσι τελικά νά αναιρέ­σει τό Brexit, πόσο μάλλον πού οι δημοσκοπήσεις δείχνουν μιά μι­κρή πλέον υπεροχή τών οπαδών της παραμονής στην ΕΕ.Όμως αυτό πού διαφεύγει σέ πολλούς στην Ευρώπη καί ιδίως σέ όσους αποφασίζουν σέ Βρυξέλλες, Πα­ρίσι καί Βερολίνο καί μνησίκακα επιχαίρουν γιά τό ενδεχόμενο μιας τέτοιας ταπεινωτικής (κα­τά τήν οπτική τους) υπαναχώρη­σης, είναι ότι η Ευρώπη τοϋ 2019 δέν είναι ή Ευρώπη τοϋ 2016 ή τοϋ 2010, καί ότι στην μεταβατι­κή της αυτή φάση η τυχόν παρα­μονή της Βρεταννίας θά ενισχύ­σει αποφασιστικά τους πολέμι­ους τοϋ εύρω-φεντεραλισμοϋ, που επιχειρούν, πολιτικά πλέον ισχυροί, νά οικοδομήσουν μιά «Ευρώπη τών εθνών», ανάλο­γη μέ αυτήν πού ξέραμε πρίν τό Maastricht. Μά ακριβώς! Τό 2016, όταν δηλαδή ή Βρεταννία ψή­φισε υπέρ τοϋ Brexit, τό έπρα­ξε μέ τήν φεντεραλιστική λογι­κή τών Βρυξελλών νά βρίσκεται στό απόγειο της καί μάλιστα μέ τόν κ. Cameron νά μήν έχει κα­ταφέρει νά πάρει τό παραμικρό στην κατεύθυνση μιας λιγότερο ασφυκτικής ένωσης, πράγμα που μπορεί νά είχε γείρει τήν πλάστιγγα υπέρ τοϋ «ναί» στό δημοψήφισμα.

Όμως ή Ευρώ­πη τοϋ 2019 δέν είναι ή Ευρώ­πη τοϋ 2016. Σήμερα, σέ όλη τήν Ευρώπη, τά εύρωσκεπτικιστικά κόμματα αποτελούν τήν μόνη καί συνεχώς ανερχόμενη δύνα­μη μέ τους συστημικούς παίκτες νά αποψιλώνονται πολιτικά, ακό­μα καί σέ Παρίσι καί Βερολίνο, έκεΐ δηλαδή πού άλλοτε θά ήταν αδιανόητο. Έτσι ενα τμήμα τών υποστηρικτών τοϋ Brexit στην Βρεταννία κοιτάει προς τήν Ευρώπη καί διερωτάται. Γιατί νά αποχωρήσει κανείς άπό μιά Ευρώπη πού αλλάζει, στην κα­τεύθυνση πού ήθελε; Γιατί μιά μεγάλη χώρα όπως ή Βρεταν­νία νά μήν προσθέσει τό βάρος της σέ μιά πλειοψηφία νέων δυ­νάμεων, πού θέλουν «λιγότερη Ευρώπη»; Μιλάμε πλέον γιά τήν Ευρώπη τοϋ Salvini καί τοϋ Orban, όχι τήν Ευρώπη της Merkel καί τοϋ Macron. Γιατί νά απουσιάζει ή κραταιά Βρεταννία άπό τήν εξί­σωση;

Συμπέρασμα; Έάν όντως τελικά οδηγηθούμε σέ ένα δεύ­τερο δημοψήφισμα στην Βρε­ταννία, η πολιτική λογική δέν θά είναι η ϊδια όπως τό 2016. Τότε, η πλειοψηφία τών Βρεταννών θέ­λησε νά φύγει άπό μιά Ευρώπη σχεδόν ισοπεδωτική γιά τά επι­μέρους της έθνη. Σήμερα, αντί­θετα, μπορεί νά έχει νόημα γιά τήν Βρεταννία να παραμείνει στην ΕΕ.Όχι γιατί προσχώρησε στον

εύρω-φεντεραλισμό, άλλά αντίθετα γιά νά ενισχύσει απο­φασιστικά έκ τών εσω μία νέα πλειοψηφία, πού δείχνει ικα­νή νά τόν καταστρέψει. Οπό­τε; Όπότε μήν εκπλαγείτε έάν στην πορεία δείτε τους Βρεταννούς, πού υποστήριξαν τό Brexit, νά αλλάζουν. Δέν αγάπη­σαν ξαφνικά τήν Ευρώπη που ξέρουμε. Απλά διερωτώνται (καί ορθώς) μήπως ανοίγεται μιά σπάνια ευκαιρία νά φτιάξουμε τήν «Ευρώπη τών εθνών», πού οι ίδιοι θέλουν καί μήπως η πα­ρουσία τους γείρει οριστικά τήν πλάστιγγα σέ αυτή τήν κατεύ­θυνση. Μέ τέτοιους όρους τό πί­σω ολοταχώς είναι μπροστά ολο­ταχώς. Τό «ΑΓΩΝΙΑ» θά καταλή­ξει μέ άλλη ρότα εκεί πού πάντο­τε ήθελε. Ωραίο ακούγεται!

*Πολιτικός Επιστήμων, Πανεπ. Cambridge