"...Η υπερσυγκέντρωση εξουσιών στο πρόσωπο του τούρκου προέδρου έχει οδηγήσει την Αθήνα και ειδικότερα το Μέγαρο Μαξίμου στην άποψη ότι μόνο η απευθείας επαφή με το «θηρίο» μπορεί να διασφαλίσει ακριβέστερη γνώση των προθέσεων της Αγκυρας, αλλά και αμεσότερη προώθηση των μηνυμάτων της ελληνικής πλευράς. Σε αυτό το πλαίσιο, οι επαφές σε επίπεδο Γενικών Γραμματέων των δύο υπουργείων Εξωτερικών έχουν περιοριστεί σημαντικά, ενώ το ίδιο συμβαίνει σε χαμηλότερα επίπεδα. Αντίθετα, ένας δίαυλος επικοινωνίας που έχει αποκτήσει ευρύτερη εμβέλεια είναι αυτός της στρατιωτικής διπλωματίας...."

Aπό "ΤΟ ΒΗΜΑ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ"

"ΤΟ ΒΗΜΑ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ", 03/02/19

ΤΟ ΘΕΜΑ ΤΟΥ ΑΓΓΕΛΟΥ ΑΛ. ΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΥ

Η πλήρης μεταβολή των πολιτικών δεδομένων στην Τουρκία μετά την υιοθέτηση ενός συγκεντρωτικού προεδρικού συστήματος άλλαξε τον τρόπο προσέγγισης της Αθήνας έναντι της Αγκυρας. Η επικράτηση της λογικής του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, ότι πρέπει να ελέγχει όλα τα επίπεδα εξουσίας, έχει εξασθενήσει πλήρως τον παραδοσιακό τρόπο των επαφών μεταξύ των δύο χωρών. Η υπερσυγκέντρωση εξουσιών στο πρόσωπο του τούρκου προέδρου έχει οδηγήσει την Αθήνα και ειδικότερα το Μέγαρο Μαξίμου στην άποψη ότι μόνο η απευθείας επαφή με το «θηρίο» μπορεί να διασφαλίσει ακριβέστερη γνώση των προθέσεων της Αγκυρας, αλλά και αμεσότερη προώθηση των μηνυμάτων της ελληνικής πλευράς. Σε αυτό το πλαίσιο, οι επαφές σε επίπεδο Γενικών Γραμματέων των δύο υπουργείων Εξωτερικών έχουν περιοριστεί σημαντικά, ενώ το ίδιο συμβαίνει σε χαμηλότερα επίπεδα. Αντίθετα, ένας δίαυλος επικοινωνίας που έχει αποκτήσει ευρύτερη εμβέλεια είναι αυτός της στρατιωτικής διπλωματίας.

Υπό αυτή την οπτική, η συνάντηση του Αλέξη Τσίπρα την προσεχή Τρίτη στην Αγκυρα (και όχι στην Κωνσταντινούπολη, όπου ο κ. Τσίπρας θα μεταβεί μετά για να συναντήσει τον Οικουμενικό Πατριάρχη κ.κ. Βαρθολομαίο) με τον κ. Ερντογάν δεν πρέπει να εκπλήσσει. Στο επιτελείο του έλληνα πρωθυπουργού κυριαρχεί η άποψη που προαναφέρθηκε και η οποία έχει διαμορφωθεί τόσο από όσα έγιναν πέρυσι στις διαπραγματεύσεις για το Κυπριακό στο Κραν Μοντανά της Ελβετίας, όσο και στην υπόθεση της σύλληψης και τελικά απελευθέρωσης των δύο ελλήνων στρατιωτικών, καθώς επίσης και στο Προσφυγικό. Αυτό που έχει ενδιαφέρον είναι ότι οι δύο άνδρες βρίσκονται σε, επίσημη ή άτυπη, προεκλογική περίοδο. Ο μεν κ. Ερντογάν έχει μπροστά του τις τοπικές εκλογές τον Μάρτιο και θέλει ένα καλό εκλογικό αποτέλεσμα (ιδιαίτερα στην Κωνσταντινούπολη, όπου το Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης «κατεβάζει» ως υποψήφιο τον πρώην πρωθυπουργό Μπιναλί Γιλντιρίμ). Την ίδια στιγμή, ο κ. Τσίπρας ομιλεί για βουλευτικές εκλογές τον Οκτώβριο, αλλά η προεκλογική μάχη έχει ήδη ξεκινήσει.

Το Αιγαίο και ο ρόλος
των δύο ΥΕΘΑ

Μια συνάντηση με τον κ. Ερντογάν ενέχει πάντα τον κίνδυνο να βγει εκτός ελέγχου, όπως αποδείχθηκε κατά την έλευση του τούρκου προέδρου στην Αθήνα. Από την άλλη πλευρά όμως, η διμερής ατζέντα είναι γεμάτη με δύσκολα και πολύπλοκα θέματα – παρά το γεγονός ότι η προσοχή του προέδρου της Τουρκίας είναι αυτή την περίοδο στραμμένη σχεδόν ολοκληρωτικά στο μέτωπο της Συρίας. Στο Αιγαίο συνεχίζεται η καθημερινή τριβή των παραβάσεων και των παραβιάσεων, η οποία έχει ως αποτέλεσμα να παραμένει ο κίνδυνος ενός ατυχήματος, όπως παρ’ ολίγον να συμβεί πρόσφατα κατά τη διάρκεια παρενόχλησης ελληνικού Super Puma που πραγματοποιούσε επιχείρηση έρευνας και διάσωσης από τουρκικό μαχητικό F-16. Το περιστατικό αυτό έλαβε χώρα ενώ τουρκικά μαχητικά πραγματοποιούσαν υπερπτήση πάνω από το Φαρμακονήσι. Είναι αλήθεια ότι εντός του Ιανουαρίου το ΓΕΕΘΑ έχει καταγράψει 31 υπερπτήσεις σε ελληνικά νησιά και νησίδες, αριθμός αρκετά υψηλός.

Το ενδεχόμενο επανέναρξης του διαλόγου στο πλαίσιο των διερευνητικών επαφών μοιάζει μάλλον απίθανο, καθώς διπλωματικές πηγές από τις δύο πλευρές εκτιμούν ότι η παρούσα στιγμή δεν ενδείκνυται για μεγάλα βήματα. Ενα ζήτημα που βρέθηκε στο τραπέζι χωρίς την παραμικρή «πολιτική» προετοιμασία, το ζήτημα της πιθανής επέκτασης των ελληνικών χωρικών υδάτων, σε κομμάτι του ευνόησε την επιστροφή της Αγκυρας σε μια ρητορική ιδιαίτερα υψηλών τόνων. Αυτό δεν σημαίνει ότι η ρητορική αυτή δεν υπήρχε, καθώς οι ενεργειακές εξελίξεις στην Ανατολική Μεσόγειο και η γενικότερη συζήτηση για την αρχιτεκτονική ασφαλείας στην περιοχή αυτή ενοχλούν και ερεθίζουν την Αγκυρα που βλέπει να μένει, προς το παρόν, εκτός παιχνιδιού. Απλώς, προσέφερε λαβή για αχρείαστη ένταση.

Η διατήρηση μιας ισορροπίας στο Αιγαίο και η αποφυγή απώλειας του ελέγχου φαίνεται ότι θα πέσει στους ώμους των δύο υπουργών Αμυνας. Η απόφαση του Αλέξη Τσίπρα να τοποθετήσει σε αυτή τη θέση τον ναύαρχο ε.τ. Ευάγγελο Αποστολάκη έχει σχέση με την ύπαρξη, στην άλλη πλευρά του Αιγαίου, ενός ανθρώπου με όμοια χαρακτηριστικά στο ίδιο αξίωμα.

Ο πρώην Α/ΓΕΕΘΑ της Τουρκίας Χουλουσί Ακάρ έχει αναδειχθεί σε άνθρωπο-κλειδί στη διαμόρφωση και εκτέλεση της εξωτερικής πολιτικής της Αγκυρας (σε αγαστή συνεργασία με τον εξ απορρήτων σύμβουλο του κ. Ερντογάν, τον Ιμπραήμ Καλίν). Η επαφή Αποστολάκη – Ακάρ από την περίοδο που και οι δύο ήταν Α/ΓΕΕΘΑ χαρακτηρίζεται κομβική. Ηδη, ο κ. Ακάρ προσκάλεσε τον κ. Αποστολάκη να τον επισκεφθεί στην Αγκυρα στο πλαίσιο των ευχών που του έστειλε για την ανάληψη των νέων καθηκόντων του. Ωστόσο, αν και είχε αρχικά κυκλοφορήσει ότι ο κ. Αποστολάκης θα συνόδευε τον Πρωθυπουργό στην Τουρκία, αυτό δεν αναμενόταν να συμβεί. Είναι όμως πολύ πιθανό, αν όχι βέβαιο, οι κ.κ. Ακάρ και Αποστολάκης να συναντηθούν στο περιθώριο της συνόδου των υπουργών Αμυνας του ΝΑΤΟ στις 13-14 Φεβρουαρίου στις Βρυξέλλες.

Τον κ. Τσίπρα θα συνοδεύουν στην επίσκεψή του στην Τουρκία ο αναπληρωτής υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Κατρούγκαλος και ο αναπληρωτής υπουργός Οικονομίας Στέργιος Πιτσιόρλας.

Το προσφυγικό μέτωπο
του Εβρου και οι «8»

Την Αθήνα απασχολούν ιδιαίτερα οι αυξημένες προσφυγικές ροές από το χερσαίο σύνορο του Εβρου όπου από τον περασμένο Απρίλιο εισέρχεται μεγάλος αριθμός μεταναστών. Από την αρχή του έτους μέχρι τις 27 Ιανουαρίου είχαν περάσει από τον Εβρο 596 άτομα σύμφωνα με στοιχεία της Υπάτης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες. Το «πάγωμα» του διμερούς Πρωτοκόλλου Επανεισδοχής εκ μέρους της Αγκυρας (λόγω της μη έκδοσης των 8 τούρκων αξιωματικών που έλαβαν άσυλο στην Ελλάδα, σε μια υπόθεση που εξακολουθεί να αποτελεί «αγκάθι» στις διμερείς σχέσεις) δημιουργεί επιπλέον πρόβλημα σε πιθανές επιστροφές τούρκων υπηκόων, ενώ παράλληλα ο Εβρος δεν συμπεριλαμβάνεται στη Δήλωση ΕΕ – Τουρκίας. Την ίδια στιγμή, έχουν αυξηθεί οι ροές αφγανών μεταναστών στα ελληνικά νησιά. Υπάρχουν πληροφορίες για μεγάλο αριθμό Αφγανών στην Τουρκία που αναμένουν να περάσουν στην Ελλάδα, ενώ σημειώνεται ότι η συγκεκριμένη εθνικότητα δεν λαμβάνει στη γειτονική χώρα το ίδιο καθεστώς προστασίας όπως οι Σύροι.

Το Φόρουμ του Καΐρου, ο East Med και ο ρόλος των Αμερικανών

Το «μεγάλο παιχνίδι» διεξάγεται στην Ανατολική Μεσόγειο και είναι σε αυτή την περιοχή που η ελληνοτουρκική αντιπαράθεση εντείνεται το τελευταίο διάστημα. Η κινητικότητα στον ενεργειακό τομέα είναι εντεινόμενη, ενώ ορισμένα χαρακτηριστικά τείνουν να παγιωθούν. Η συνεργασία στα τρίγωνα Ελλάδα – Κύπρος – Ισραήλ και Ελλάδα – Κύπρος – Αίγυπτος εμβαθύνεται, η Τουρκία εμφανίζεται αποκλεισμένη, με αποτέλεσμα να επιδιώκει τη στρατιωτικοποίηση του γεωπολιτικού περιβάλλοντος, ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες και, σε δεύτερο επίπεδο, η Γαλλία και η Ιταλία επιδιώκουν να διευρύνουν την επιρροή τους τόσο στον ενεργειακό τομέα όσο και στην ασφάλεια.
Μια εξέλιξη που πέρασε στα ψιλά των ελληνικών μέσων ενημέρωσης ήταν η συνάντηση που πραγματοποιήθηκε στις 14 Ιανουαρίου στο Κάιρο με σκοπό την ίδρυση του Φόρουμ Αερίου Ανατολικής Μεσογείου (East Mediterranean Gas Forum – EMGF). Στη συνάντηση στην αιγυπτιακή πρωτεύουσα έδωσαν το παρών οι υπουργοί Ενέργειας Αιγύπτου, Ισραήλ, Ελλάδας, Κύπρου, Ιορδανίας, ενώ συμμετείχε και εκπρόσωπος της Παλαιστινιακής Αρχής (κίνηση με ιδιαίτερη σημασία, λαμβανομένης υπόψη της παρουσίας του ισραηλινού υπουργού Ενέργειας Γιουβάλ Στάινιτς). Στην ίδια συνάντηση συμμετείχαν επίσης αξιωματούχοι της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και της Παγκόσμιας Τράπεζας.

Η ιδέα για τη δημιουργία του Φόρουμ είχε αρχικώς συζητηθεί από τους Αλέξη Τσίπρα, Νίκο Αναστασιάδη και Αμπντέλ Φατάχ αλ Σίσι στην τριμερή συνάντηση Ελλάδας – Κύπρου – Αιγύπτου τον περασμένο Οκτώβριο στην Ελούντα της Κρήτης. Η Αίγυπτος έχει αναλάβει ηγετικό ρόλο στην προώθηση της ιδέας διότι διεκδικεί για τον εαυτό της τον ρόλο του περιφερειακού ενεργειακού κόμβου, στοιχείο που τη φέρνει σε πλήρη αντιπαράθεση με την Αγκυρα. Δεν πρέπει να λησμονείται ότι η Τουρκία είχε ευθέως και από την πρώτη στιγμή αμφισβητήσει τη συμφωνία οριοθέτησης θαλασσίων ζωνών Αιγύπτου – Κύπρου που ουσιαστικά «άνοιξε» τον δρόμο προκειμένου να ανακαλυφθεί το γιγαντιαίο κοίτασμα φυσικού αερίου «Zohr» που έχει μεταβάλει τον ενεργειακό χάρτη της περιοχής.

Η τουρκική ενόχληση έχει δημοσίως εκφραστεί διότι η συνάντηση του Καΐρου συμπίπτει τόσο με τη γεώτρηση της κοινοπραξίας Exxon Mobil – Qatar Petroleum στο Οικόπεδο 10 της κυπριακής Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ) (σύμφωνα με ορισμένες πληροφορίες, η δεύτερη γεώτρηση στον στόχο «Γλαύκος» έδειξε την ύπαρξη αερίου) όσο και με την προγραμματιζόμενη υπογραφή – πιθανόν στις αρχές Μαρτίου – της διακρατικής συμφωνίας για την κατασκευή του αγωγού φυσικού αερίου East Med στην Κρήτη. Είναι επίσης γνωστό ότι καταβάλλεται προσπάθεια ώστε να παρευρεθεί στην υπογραφή ο αμερικανός υπουργός Εξωτερικών Μάικ Πομπέο, κάτι που εφόσον συμβεί θα έχει αναμφίβολα τεράστια συμβολική σημασία. Ηδη, τα μηνύματα περί αμεσότερης αμερικανικής εμπλοκής στις τριγωνικές διεργασίες της Ανατολικής Μεσογείου είχαν σταλεί από την παρουσία κατά την τελευταία τριμερή Σύνοδο Κορυφής των Αλέξη Τσίπρα, Νίκου Αναστασιάδη και Βενιαμίν Νετανιάχου στο Ισραήλ στα τέλη Δεκεμβρίου του αμερικανού πρεσβευτή στη χώρα Ντέιβιντ Φρίντμαν.

Η δημιουργία ενός διεθνούς περιφερειακού οργανισμού

Η δημιουργία όμως του EMGF αλλάζει το επίπεδο της συζήτησης. Δεν είναι μόνο όσα αναφέρονται στη διακήρυξη που ακολούθησε τη συνάντηση του Καΐρου για την ανάπτυξη «μιας βιώσιμης περιφερειακής αγοράς αερίου» και ενός «περιφερειακού πολυμερούς εμπορικού κόμβου» ή για τη δημιουργία και αξιοποίηση κοινών υποδομών. Είναι κυρίως ότι σύμφωνα με το προσχέδιο του Καταστατικού του EMGF προκύπτει, σύμφωνα με όσα εξήγησε στο «Βήμα» υπό καθεστώς ανωνυμίας κορυφαίος διπλωμάτης από χώρα της Ανατολικής Μεσογείου, πως «το Κάιρο επιδιώκει τη δημιουργία ενός μόνιμου διεθνούς περιφερειακού οργανισμού με μόνιμη Γραμματεία, Εκτελεστικό Συμβούλιο και δικό του προϋπολογισμό». Στο ίδιο Καταστατικό προβλέπεται ότι μπορούν να γίνουν δεκτά νέα μέλη, αλλά κατόπιν ομόφωνης απόφασης – στοιχείο στο οποίο επιμένει η ισραηλινή πλευρά αλλά όχι μόνο αυτή. Ο σχεδιασμός είναι να υπάρξει συμφωνία επί του Καταστατικού εντός της άνοιξης, ενώ στο τραπέζι έχει πέσει η ιδέα να συμμετάσχει, στην επόμενη συνάντηση του Φόρουμ, ακόμα και ο υπουργός Ενέργειας των Ηνωμένων Πολιτειών Ρικ Πέρι!

Πόσο γρήγορα μπορεί να προχωρήσει η υλοποίηση αυτού του σχεδιασμού; Στην Αθήνα, και συγκεκριμένα στα υπουργεία Περιβάλλοντος και Ενέργειας αλλά και Εξωτερικών, υπάρχει σχετική αμφιθυμία, από τη στιγμή που προβλέπεται και δημοσιονομικό κόστος για τη συμμετοχή της χώρας μας. Το Ισραήλ φαίνεται ότι τάσσεται υπέρ, καθώς ήδη μέσω των εξαγωγών αερίου σε άλλες χώρες της περιοχής (Ιορδανία, Αίγυπτος) επιδιώκει να διευρύνει το γεωπολιτικό του ίχνος.

Η Ρώμη ενδιαφέρεται να είναι παρούσα λόγω του κομβικού ρόλου της Eni στην Αίγυπτο και ίσως μελλοντικά στην Κύπρο, καθώς και επειδή ο East Med, εφόσον κατασκευαστεί, θα καταλήγει στην Ιταλία. Η ιταλική πλευρά θέλει να έχει λόγο στις εξελίξεις και δεν επιθυμεί να βρεθεί προ τετελεσμένων.

Από την άποψη αυτή, βλέπει με επιφυλακτικότητα τον πολύ στενό ελληνοϊσραηλινό συντονισμό, μέσα από κινήσεις όπως η κοινή παρουσία του έλληνα και του ισραηλινού υπουργού Ενέργειας στο ενεργειακό roadshow του Χιούστον για την προώθηση του East Med.

Η τουρκική αντίδραση όμως θα πρέπει να θεωρείται δεδομένη. Ο αποκλεισμός της Αγκυρας είναι πολύ πιθανό να την οδηγήσει και σε άλλες κινήσεις όπως η παρενόχληση του γεωτρυπάνου της Eni εντός κυπριακής ΑΟΖ τον Φεβρουάριο του 2018 και φυσικά στην κάθοδο του τουρκικού γεωτρυπάνου «Fatih» σε αμφισβητούμενα, κατά την τουρκική άποψη, οικόπεδα. Παράλληλα στα τέλη Φεβρουαρίου – αρχές Μαρτίου (27/2-3/3) η Τουρκία έχει προγραμματίσει τη διεξαγωγή μιας πολύ μεγάλης αεροναυτικής άσκησης με την ονομασία «Γαλάζια Πατρίδα» (Mavi Vatan), όρος που παραπέμπει και στις πρόσφατες αναφορές του κ. Ακάρ.

Ο σχεδιασμός είναι η άσκηση να καλύψει μια έκταση 462.000 τετραγωνικών χιλιομέτρων σε Αιγαίο, Ανατολική Μεσόγειο και Μαύρη Θάλασσα. Η εν λόγω άσκηση θεωρείται και απάντηση στο EMGF. Φυσικά, ούτε λόγος να γίνεται για άμεσες εξελίξεις στο Κυπριακό, όπου υπάρχει εκατέρωθεν επιφυλακτικότητα.

"ΤΟ ΒΗΜΑ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ", 03/02/19

ΤΟΥ Π.Κ. ΙΩΑΚΕΙΜΙΔΗ

Ο Πρωθυπουργός ετοιμάζεται να επισκεφθεί την Τουρκία μέσα στην εβδομάδα που έρχεται, ελάχιστες ημέρες μετά την επέτειο της κρίσης των Ιμίων, κρίσης τις συνέπειες της οποίας ακόμη βιώνουμε ως ιδιαίτερα ισχυρές. Η επέτειος των Ιμίων συνδέεται όμως με μια άλλη ξεχωριστή, αν και πικρή επέτειο για τη χώρα: αυτήν του «Ελσίνκι», καθώς συμπληρώνονται φέτος είκοσι χρόνια από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Ελσίνκι του Δεκεμβρίου 1999.

Τα δύο γεγονότα συνδέονται με πολλούς τρόπους. Οι αποφάσεις του Συμβουλίου αυτού – που είχε επεξεργαστεί και προωθήσει με επίμονη διαπραγματευτική προσπάθεια η κυβέρνηση Κ. Σημίτη – αποτέλεσαν τομή στις σχέσεις της Ελλάδας με την Τουρκία αλλά και στην τότε διαδικασία ένταξης της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ενωση (ΕΕ). Με την Τουρκία άνοιξαν ένα εντελώς νέο κεφάλαιο για τον εξευρωπαϊσμό των ελληνοτουρκικών σχέσεων με προοπτική τη μελλοντική ένταξη της Τουρκίας στην ΕΕ και την πλήρη εξομάλυνση των σχέσεων με την Ελλάδα μέσα και από την επίλυση των σχετικών εκκρεμοτήτων.

Η επιδίωξη του «Ελσίνκι» πήγασε μέσα από την πικρή εμπειρία και τα μαθήματα που άντλησε τότε η κυβέρνηση Σημίτη από την κρίση των Ιμίων. Αποτέλεσε όμως και μέρος μιας ενδελεχούς ανάλυσης για το ποια στρατηγική εξυπηρετεί και μεγιστοποιεί τα πάγια, μακροχρόνια συμφέροντα της χώρας: η στρατηγική του αποκλεισμού της Τουρκίας από την Ευρώπη/ΕΕ – στρατηγική που ακολουθούσαμε μέχρι τότε – ή, εναλλακτικά, μια πολιτική πρόσδεσης και τελικά ενσωμάτωσης της Τουρκίας στην Ευρώπη με αυτονόητες προϋποθέσεις για τον εκδημοκρατισμό/ εξευρωπαϊσμό της και παράλληλης επίλυσης των διακρατικών προβλημάτων στις εξωτερικές της σχέσεις; Η επιλογή βεβαίως ήταν κατηγορηματικά υπέρ της δεύτερης – αυτής της ενσωμάτωσης της Τουρκίας στο ευρωπαϊκό πλαίσιο.

Τρία υπήρξαν τα κύρια στοιχεία του «πακέτου Ελσίνκι»: (α) Η ανακήρυξη της Τουρκίας ως «υποψήφιας» (candidate) χώρας για ένταξη στην Ενωση (εφόσον εκπληρώσει τα σχετικά κριτήρια, κριτήρια Κοπεγχάγης, κ.ά.) με άρση του σχετικού ελληνικού βέτο που είχε διατυπωθεί από την περίοδο που η Τουρκία υπέβαλε την αίτηση ένταξης, το 1987, αλλά (β) με πρώτη προϋπόθεση ότι η Κύπρος, που ήταν ήδη σε διαπραγματεύσεις ένταξης στην ΕΕ θα μπορούσε τελικά να ενταχθεί χωρίς την προηγούμενη επίλυση του κυπριακού προβλήματος. Μέχρι τότε όλες οι χώρες-μέλη (με εξαίρεση την Ελλάδα και κάπως χλιαρά το ΗΒ) επέμεναν στη θέση ότι η Κύπρος θα μπορούσε να ενταχθεί μόνο μετά την προηγούμενη επίλυση του πολιτικού προβλήματος, πράγμα που στην πράξη ισοδυναμούσε με την εκχώρηση βέτο στην Αγκυρα για την κυπριακή ένταξη, και (γ), ως δεύτερη προϋπόθεση, ότι τα υποψήφια για ένταξη κράτη (δηλαδή η Τουρκία) «υποχρεούνται να καταβάλλουν κάθε προσπάθεια για την επίλυση κάθε εκκρεμούς συνοριακής διαφοράς και άλλων συναφών θεμάτων, άλλως θα φέρουν τη διαφορά αυτή ενώπιον του Διεθνούς Δικαστηρίου (ΔΔ) εντός ευλόγου χρονικού διαστήματος» (διατύπωση του Ελσίνκι).

Το Συμβούλιο έθεσε ως χρονικό όριο το τέλος του 2004 για την επίλυση των διαφορών ή την παραπομπή τους στο ΔΔ. Δημιουργήθηκε έτσι μια τεράστια και μοναδική ευκαιρία για την επίλυση των ελληνοτουρκικών διαφορών με τη συμμετοχή και ευθύνη της ΕΕ στη διαδικασία. Κάτι παρεμφερές δεν είχε προϋπάρξει. Τι έγινε στη συνέχεια;

Πρώτον, η Κύπρος εντάχθηκε στην ΕΕ την 1η Μαΐου 2004 χωρίς όντως την επίλυση του προβλήματος. Χωρίς το «Ελσίνκι» δεν θα είχε ενταχθεί. Εδώ θα πρέπει να σημειωθεί ότι όταν οι Ευρωπαίοι συμφώνησαν στη «μη επίλυση» εννοούσαν με ευθύνη της τουρκικής πλευράς και όχι πρωτίστως της ελληνοκυπριακής (με την καταψήφιση του «σχεδίου Ανάν» τον Απρίλιο του 2004, λίγες ημέρες πριν από την ένταξη).

Δεύτερον, ξεκίνησε ο ελληνοτουρκικός διάλογος για την επίλυση των διαφορών. Και στις αρχές του 2004 είχαμε φθάσει σε πακέτο ρυθμίσεων για την επίλυση θεμάτων ή παραπομπή ορισμένων στο Διεθνές Δικαστήριο. Αλλά μετά τις εκλογές του Μαρτίου 2004 και την αποχώρηση της κυβέρνησης Σημίτη από την εξουσία η νέα κυβέρνηση της ΝΔ επέλεξε – αν είναι δυνατόν – να εγκαταλείψει τις δεσμεύσεις του «Ελσίνκι», μεταξύ άλλων και αυτή που δέσμευε το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο για την επίτευξη λύσης μέχρι το τέλος του 2004! Λάθος ιστορικών διαστάσεων, καθώς σε διαφορετική περίπτωση θα είχαμε πιθανότατα επιλύσει τα «Ελληνοτουρκικά» και εξαλείψει τις συνέπειες της κρίσης των Ιμίων. Ετσι από τα Ιμια περάσαμε στο «Ελσίνκι» και μετά πέσαμε στο απόλυτο κενό. Και ο κύριος λόγος για την εγκατάλειψη του «Ελσίνκι» υπήρξε ο φόβος παραπομπής κάποιων θεμάτων στο ΔΔ, καθώς υπήρχε η υποψία ότι η Ελλάδα δεν θα δικαιωνόταν στο σύνολο των θέσεών της! Ετσι εμφανίζεται το οξύμωρο φαινόμενο η Ελλάδα που διατείνεται σταθερά στεντορεία τη φωνή ότι ακολουθεί πιστά το διεθνές δίκαιο να αρνείται να υποβάλει θέματα στην κρίση του Δικαστηρίου καθώς φοβάται ότι θα χάσει!

Οι πικρές αυτές επέτειοι εγείρουν το ερώτημα εάν μπορεί να υπάρξει ένα «νέο επικαιροποιημένο Ελσίνκι» – ένα νέο πακέτο ρυθμίσεων που με συμμετοχή της ΕΕ θα δεσμεύει την Τουρκία για την επίλυση των προβλημάτων σε κάποια τακτά χρονικά όρια. Δύσκολο αλλά όχι ανέφικτο. Αν και σήμερα η προοπτική ένταξης της Τουρκίας φαίνεται να έχει απομακρυνθεί, ωστόσο θα ανοίξει η διαδικασία για τον εκσυγχρονισμό της σχέσης (ΕΕ – Τουρκίας) με την αναβάθμιση της τελωνειακής ένωσης, κ.λπ. Το πλαίσιο αυτό θα μπορούσε να αξιοποιηθεί για ένα «νέο Ελσίνκι». Ακόμη θα μπορούσε να επιτραπεί από την Ελλάδα η συμμετοχή της Τουρκίας σε ορισμένες αμυντικές δραστηριότητες της ΕΕ και ταυτόχρονα να αξιοποιηθούν προς την κατεύθυνση αυτή.

 *Ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών, πρώην πρεσβευτής-σύμβουλος του ΥΠΕΞ, είναι μέλος του Επιστημονικού Συμβουλίου του FEPS.