Μελλοντικές προκλήσεις για την ασφάλεια αλλά και το μέλλον της χώρας μπορούν να αντιμετωπιστούν μόνο μέσω της συνεργασίας ενός αποτελεσματικού κράτους και φορέων αυτοδιοίκησης, ενός υπεύθυνου ιδιωτικού τομέα (όπου αναζητείται και κρίσιμη μάζα ευεργετών) και μιας δραστήριας κοινωνίας πολιτών. Η επιβεβλημένη μετεξέλιξη του τομέα εθνικής ασφάλειας, στη λογική ενός «έξυπνου», όχι μεγαλύτερου κράτους, με απόλυτο σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα, προϋποθέτει μια ευρεία πολιτική συναίνεση και διακομματική στήριξη της προσπάθειας. Την επόμενη μέρα του COVID-19, η χώρα χρειάζεται μια «ειρηνική επανάσταση» με στόχο την αύξηση της ευημερίας και την ενίσχυση της ασφάλειας. Και ποια θα μπορούσε να είναι συμβολικά καλύτερη χρονική στιγμή για μια τέτοια επανεκκίνηση, για μια αναδιάρθρωση του ελληνικού κράτους, από το 2021;...

Από "ΤΟ ΒΗΜΑ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ"

"ΤΟ ΒΗΜΑ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ", 03/05/20

ΤΟΥ ΘΑΝΟΥ ΝΤΟΚΟΥ*

Δεν είναι ιδιαίτερα αισιόδοξες οι εκτιμήσεις σχετικά με τις συνέπειες της κρίσης του COVID-19 όσον αφορά το βάθος και τη διάρκεια της οικονομικής ύφεσης, την παγκοσμιοποίηση, τις σχέσεις ΗΠΑ – Κίνας, τη μείωση της αμερικανικής επιρροής και τα ρήγματα εντός ΕΕ (ακόμη και αν υποτεθεί ότι, παραφράζοντας τη ρήση του Τσόρτσιλ για τις ΗΠΑ, «θα κάνει το σωστό αφού εξαντλήσει κάθε άλλη επιλογή»).

Στα καθ’ ημάς, το μέγεθος της ύφεσης θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από τις απώλειες στον χώρο του τουρισμού (καθώς το άλλο βαρύ χαρτί της ελληνικής οικονομίας, η ναυτιλία, αναμένεται να εξέλθει της κρίσης σχετικά αλώβητη). Η απώλεια σημαντικού μέρους της θερινής περιόδου θα μπορούσε να δώσει ώθηση στις προσπάθειες επιμήκυνσης της τουριστικής περιόδου σε άλλες εποχές του χρόνου και άλλες περιοχές της χώρας. Ισως η κρίση να αποτελέσει και μια ευκαιρία για την Ελλάδα να κάνει ένα άλμα προς το μέλλον, επενδύοντας στοχευμένα σε στοιχεία της «4ης βιομηχανικής επανάστασης» (π.χ. στηρίζοντας ελληνικές εταιρείες και ερευνητές στον τομέα της ρομποτικής και της τεχνητής νοημοσύνης, σε συνεργασία ενδεχομένως με το Singularity University). Η εκπαίδευση, η ενίσχυση του συστήματος υγείας σύμφωνα με τις ανάγκες και δυνατότητές μας, η συνέχιση της ψηφιοποίησης του Δημοσίου και η κυβερνοασφάλεια θα αποτελέσουν τομείς προτεραιότητας.

Εκ των πραγμάτων, καθώς για όλα αυτά θα χρειαστούν χρήματα, το κέντρο βάρους για την προσπάθεια ανασυγκρότησης θα αποτελέσει η ανάκαμψη της οικονομίας. Στον τομέα της εθνικής ασφάλειας, για ένα χρονικό διάστημα τουλάχιστον, θα είναι απαραίτητη μια σημαντική μεταβολή στη σχέση κόστους/αποτελέσματος, καθώς θα χρειαστεί να κάνουμε περισσότερα πράγματα με λιγότερα χρήματα (επείγει η αναζήτηση οικονομιών κλίμακας). Τα νέα δεδομένα απαιτούν νέες προσεγγίσεις και τη χρήση νέων εργαλείων με στόχο την αποτελεσματική αντιμετώπιση σύνθετων προκλήσεων και απειλών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η διπλή κρίση των τελευταίων εβδομάδων (φύλαξη συνόρων και πανδημία). Στη θετική πλευρά, η αποτελεσματική διαχείριση και των δύο κρίσεων παρήγαγε «ήπια ισχύ», την οποία θα πρέπει να εκμεταλλευθεί η χώρα μας. 

Ωστόσο, η προσπάθεια παραβίασης των ελληνικών συνόρων στον Εβρο και η εργαλειοποίηση απελπισμένων ανθρώπων, σε συνδυασμό με άλλες τουρκικές ενέργειες, οδηγεί στο συμπέρασμα ότι ο εξ Ανατολών γείτονας δεν έχει πλέον κανέναν ενδοιασμό όσον αφορά τη μη τήρηση ενός στοιχειώδους κώδικα συμπεριφοράς στις διακρατικές σχέσεις. Ακόμη και αν πρόκειται για απονενοημένες κινήσεις από πλευράς της Αγκυρας λόγω εσωτερικών και άλλων προβλημάτων, είναι σαφές ότι, παρά την ελληνική διάθεση για ομαλοποίηση των διμερών σχέσεων, η Τουρκία δεν επιθυμεί βελτίωση ή έστω διατήρηση στοιχειωδώς λειτουργικών σχέσεων στη συγκεκριμένη χρονική περίοδο. Αυτή η διαπίστωση μας υποχρεώνει σε αναπροσαρμογή της στρατηγικής μας και προετοιμασία για μια σειρά πιθανών τουρκικών κινήσεων.

Επειδή οι κάθε μορφής κρίσεις δεν θα εκλείψουν και οι ασύμμετρες απειλές και υβριδικές επιχειρήσεις δεν θα αποτελούν σπάνιο φαινόμενο στο μέλλον, απαιτείται η βέλτιστη αξιοποίηση των συντελεστών εθνικής ισχύος, ενίοτε με τρόπο αντισυμβατικό. Ενδεικτικά, είναι απαραίτητη η άμεση προώθηση ουσιαστικών διαρθρωτικών αλλαγών, με κυριότερη την κατάργηση τεχνητών διαχωριστικών γραμμών και υιοθέτηση μιας διυπουργικής/διυπηρεσιακής (interagency) προσέγγισης, η αξιοποίηση νέων τεχνολογιών (hardware + software), όπως π.χ. τα αυτόνομα οπλικά συστήματα και η κυβερνοάμυνα, οι στοχευμένες επενδύσεις στην αμυντική βιομηχανία, οι απαραίτητες αλλαγές στη δομή δυνάμεων και τη στρατιωτική θητεία (στράτευση στα 18-19), η θωράκιση φυσικών και ψηφιακών συνόρων και τρωτών σημείων, η χρήση εργαλείων όπως η «ανίχνευση του ορίζοντα» και η πρόγνωση (foresight), η συστηματική προσομοίωση σεναρίων κρίσης, οι στρατηγικές επικοινωνίες για αντιμετώπιση ψευδών ειδήσεων και παραπληροφόρησης, η πλήρης αξιοποίηση της συμμετοχής μας στην ΕΕ και το ΝΑΤΟ, οι διμερείς συμμαχίες και η εκμετάλλευση άλλων πολλαπλασιαστών ισχύος. 

Προτεραιότητα θα πρέπει να δοθεί στην αξιοποίηση της σημαντικής τεχνογνωσίας που αποκτήθηκε στον τομέα της πολιτικής προστασίας για τη διαχείριση εκτάκτων καταστάσεων (συμπεριλαμβανομένης και της ουσιαστικότερης συμβολής των πολιτών στην αντιμετώπιση φυσικών καταστροφών, που προϋποθέτει τον ανάλογο σχεδιασμό και προετοιμασία). Ιδιαίτερα χρήσιμη θα ήταν η δημιουργία, μέσω εκπαίδευσης, μιας κοινής κουλτούρας εθνικής ασφάλειας και διαχείρισης κρίσεων ανάμεσα στους εμπλεκόμενους φορείς. Εξάλλου, όλες αυτές οι εξελίξεις που προβληματίζουν και οι προκλήσεις που μπορεί να εξελιχθούν σε ευκαιρίες υπογραμμίζουν την αναγκαιότητα ενός αποτελεσματικού συστήματος στρατηγικού σχεδιασμού που θα επεξεργάζεται έναν οδικό χάρτη για την πορεία της χώρας, σε μεσοπρόθεσμη και μακροπρόθεσμη βάση.

Τέλος, φάνηκε ξεκάθαρα η χρησιμότητα του επιτελικού κράτους, αλλά και η ανάγκη περαιτέρω ενίσχυσής του. Μελλοντικές προκλήσεις για την ασφάλεια αλλά και το μέλλον της χώρας μπορούν να αντιμετωπιστούν μόνο μέσω της συνεργασίας ενός αποτελεσματικού κράτους και φορέων αυτοδιοίκησης, ενός υπεύθυνου ιδιωτικού τομέα (όπου αναζητείται και κρίσιμη μάζα ευεργετών) και μιας δραστήριας κοινωνίας πολιτών. Η επιβεβλημένη μετεξέλιξη του τομέα εθνικής ασφάλειας, στη λογική ενός «έξυπνου», όχι μεγαλύτερου κράτους, με απόλυτο σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα, προϋποθέτει μια ευρεία πολιτική συναίνεση και διακομματική στήριξη της προσπάθειας. Την επόμενη μέρα του COVID-19, η χώρα χρειάζεται μια «ειρηνική επανάσταση» με στόχο την αύξηση της ευημερίας και την ενίσχυση της ασφάλειας. Και ποια θα μπορούσε να είναι συμβολικά καλύτερη χρονική στιγμή για μια τέτοια επανεκκίνηση, για μια αναδιάρθρωση του ελληνικού κράτους, από το 2021;

*Αναπληρωτής σύμβουλος Εθνικής Ασφάλειας στον Πρωθυπουργό.