"...Εγώ αριστερός είμαι, αυτοί που κυβέρνησαν ως αριστεροί δεν είναι. Εγραφα στην «Αυγή», ήμουν στο ΚΚΕ εσωτερικού, έφυγαν από την αλήθεια, από αυτό που θέλω εγώ, έφυγαν από τον πατριωτισμό. Ημουν φίλος με τον Σαμαρά και είμαι και θα είμαι. Εχω μια αρχή, αποφάσισα να στηρίζω πάντα τον θεσμό του πρωθυπουργού...."

Από "ΤΑ ΝΕΑ"

"ΤΑ ΝΕΑ", 16/09/19

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΣΤΟ ΔΗΜ. Ν.MANIATH

Ο σκηνοθέτης Γιάννης Σμαραγδής βρίσκεται σήμερα στη Ρωσία. Είναι το πρώτο ταξίδι του για τη νέα ταινία του με θέμα τον Ιωάννη Καποδίστρια - όσο κι αν επιμείναμε δεν αποκάλυψε τον ηθοποιό που θα τον υποδυθεί. Την ημέρα που συναντηθήκαμε στο κέντρο, πριν ταξιδέψει, είχε ήλιο αν και εκείνος έδειχνε αδιάφορος στο έξω περιβάλλον. Οπως λέει, όταν εισέρχεται στην περιπέτεια κάθε ταινίας του είναι σαν να γίνεται ο ίδιος κοσμοκαλόγερος, σκέφτεται και δρα μόνο γύρω από αυτό

Είμαι βέβαιος πως την ημέρα που συναντηθήκαμε πιθανώς θα σκεφτόταν, ερχόμενος και περπατώντας πλευρές του βίου του πρώτου Κυβερνήτη της Ελλάδας, την ημιτελή σχέση του με τη Ρωξάνδρα Στούρτζα ή αυτές με το τέρας της διπλωματίας Μέτερνιχ. Πάνω σε αυτά θα βασιστεί στο νέο του φιλμ που θα γυριστεί σε πέντε χώρες και που φιλοδοξεί να μιλήσει για τον Καποδίστρια με ένα αίσθημα χρέους.

Ο Σμαραγδής, καταπιάνεται αφοσιωμένα χρόνια πια σε πρόσωπα, όπως ο Καβάφης, ο Ελ Γκρέκο, ο Καζαντζάκης κ.τ.λ. με έναν ελληνοκεντρισμό πολλάκις παρεξηγούμενο. Με πάνω από τέσσερις δεκαετίες σε σινεμά και τηλεόραση σήμερα δείχνει να έχει όρεξη για τη νέα του περιπέτεια (κινηματογραφική), υπερασπίζεται τον Γαβρά για τη νέα του ταινία, μιλάει σκληρά για τα κυκλώματα του ελληνικού κινηματογράφου, ενώ επίσης στέκεται επικριτικά στην Αριστερά του ΣΥΡΙΖΑ.

Ξεκινήσατε το πρότζεκτ Καποδίστριας, θα είστε στη Ρωσία όταν βγει η συνέντευξή μας...

Αυτή τη στιγμή οργανώνεται η παραγωγή της ταινίας και πρέπει να αποφασίσω τους χώρους. Μετά θα πάω στην Ελβετία.

Ταινία σε πολλές χώρες;

Σε πέντε.

Η δολοφονία στο Ναύπλιο;

Βέβαια!

Ελληνας θα είναι ο Καποδίστριας;

Ξένος. Μακάρι να υπήρχε ένας Ελληνας που να μπορούσε να τον κάνει.

Ποια τα κριτήρια για τον ηθοποιό που επιλέξατε για πρωταγωνιστή;

Πρέπει να έχει ένα βαθύ βλέμμα. Αυτό το πρόσωπο μακάρι να υπήρχε στην Ελλάδα, μια αδιόρατη θλίψη που έχουν τα μεγάλα πρόσωπα, που γνωρίζουν εξαρχής ποια θα είναι η διαδρομή τους και πού θα καταλήξει. Συνήθως είναι οι άγγλοι ηθοποιοί. Αυτοί που μπορούν να σηκώσουν τους μεγάλους ρόλους. Το θέατρό τους μετά τον Σαίξπηρ εμπεριέχει όλο το προηγούμενο στοιχείο του ευρωπαϊκού πολιτισμού, κυρίως  τους έλληνες τραγικούς. Ο Σαίξπηρ τούς είχε μελετήσει, τους είχε αφομοιώσει.

Γιατί τον Καποδίστρια;

Δεν τα διαλέγουμε εμείς τα θέματα, αυτά μας διαλέγουν. Δεν καταλήγεις, ξυπνάς ένα πρωί και ομιλείς μ' αυτό που σου δόθηκε.

Γιατί έχει ενδιαφέρον; Πέραν του προφανούς - πώς ήταν ευφυής διπλωμάτης, κυβερνήτης - τι περισσότερο σας συγκινεί σε εκείνον;

Γιατί ήλθε στην Ελλάδα να κυβερνήσει και να θυσιαστεί.

Πώς;

Μα έχουμε γράμματα που στέλνει στη Ρωξάνδρα Στούρτζα, μια γυναίκα που είχε σχέση μα δεν την άφησε να εξελιχθεί ο Μέτερνιχ, ο δάσκαλος του Κίσινγκερ, δεν την άφησε ποτέ να γίνει γάμος, τις ραδιουργίες του και τους εκβιασμούς του. Η Ρωξάνδρα θυσιάστηκε γιατί δεν ήθελε να γίνει εμπόδιο στον Καποδίστρια και εκείνος δεν την παντρεύτηκε γιατί έτσι θα ήταν δύσκολο να επιτελέσει το χρέος του προς τη πατρίδα. Οταν ξεκινάει να έλθει εδώ από την Ελβετία, του έγραψε εκείνη «μην πας στην Ελλάδα, γιατί θα σε σκοτώσουν». Το έχουμε το γράμμα.

Πώς εργάζεστε τώρα;

Ξυπνάω και κοιμάμαι με αυτό. Ξεκινώ από Χαλάνδρι για Μαρούσι και βρίσκομαι Μελίσσια ή Μέγαρο Μουσικής... Οταν κάνεις μια ταινία με ένα τέτοιο πρόσωπο πρέπει να μπεις μέσα σε αυτό, ώστε η ψυχή του να είναι - ας το πούμε έτσι - ευτυχισμένη. Δεν είναι η αγωνία μου αν θα αρέσει ή όχι, δόξα τω Θεώ, αρέσουν οι ταινίες μου στο κοινό. Αυτό θέλει μια κοσμοκαλογερική προσέγγιση.

Πάντα το κάνετε;

Πάντα. Οταν είδε την ταινία η έχουσα τα δικαιώματα του Καζαντζάκη (η κυρία Σταύρου), που την έχει βαφτίσει η Ελένη Καζαντζάκη, είπε σε συνέντευξη στην τηλεόραση της Κύπρου ότι τους ανθρώπους που δεν τους άρεσε η ταινία δεν θέλω να τους ξέρω.

Ο σκηνοθέτης οφείλει να καταγράψει τα γεγονότα; Την αλήθεια;

Την αλήθεια του, όχι την αλήθεια...

Υπάρχει μια συζήτηση για τον Γαβρά τώρα..

Δεν μπορώ να απαντήσω σε αυτό το ερώτημα. Ο Γαβράς όλη του τη ζωή κάνει πολιτικές ταινίες, εγώ όχι. Από αυτές ξεκίνησα, αλλά έφυγα.

Πότε;

Με το «Κελί Μηδέν», ήταν μια τέτοια πολιτική ταινία, συνέβη ένα περιστατικό κι έγιναν όλα τα άλλα.

Για πείτε...

Ξυπνάω ένα πρωί το 1980 και βλέπω στον ύπνο μου ένα ολοκληρωμένο σενάριο, το αφηγούμαι στη γυναίκα μου, μου λέει να το κάνεις ταινία. Είχα τότε καλές σχέσεις με τον Θόδωρο Αγγελόπουλο, μου λέει κι αυτός να το κάνεις στην τηλεόραση. (Αυτό ήταν το «Καλή σου Νύχτα κυρ Αλέξανδρε» για τον Παπαδιαμάντη που τώρα έγινε βιβλίο από τον Μίμη Τσακωνιάτη.)

Τι κάνατε τότε;

Τότε δούλευα με τον Θόδωρο, έκανα και δικά μου πράγματα - μας φώναζε με τον Τώνη Λυκουρέση για βοήθειες... στο «Κελί» έπαιζε ο Κώστας Καζάκος, έναν κρατούμενο αντιστασιακό, δεν έβλεπα όμως σε αυτό τον εαυτό μου. Και επειδή «Αλλα ζητάει η ψυχή μου για άλλα κλαίει», όπως λέει ο Καβάφης, φαίνεται πως η ψυχή η δική μου χρειαζόταν αυτό το άλλο που ήρθε στ' όνειρό μου για να ανθήσει.

Να επιμείνω λίγο στα της ταινίας του Γαβρά;

Ο Γαβράς είχε κάθε δικαίωμα να κάνει την ταινία του. Αν με ρωτούσατε ποια ένσταση θα είχα, αυτή θα ήταν πως ο Γαβράς δεν ξέρει πως το στοιχείο που τώρα κυριαρχεί στην Ελλάδα είναι οι Ελληνες που συνομιλούν με τον κατώτερο εαυτό τους. Σε αυτό έχει παίξει θλιβερό ρόλο ο πάτος του Ιντερνετ. Αλλαγή μπορεί να έλθει από πολιτικούς που θυσιάζονται για τον κόσμο και από υψηλόφρονα έργα τέχνης. Τον Γαβρά δεν τον νοιάζει να κάνει υψηλόφρον έργο, τον ενδιαφέρει να πάρει μια φέτα ζωής και να τη σχολιάσει από μια πολιτική κλειδαρότρυπα. Εύκολα τον σκότωσαν εδώ στην Ελλάδα πριν καν ξεκινήσει. Δεν θα γλίτωνε. Επειδή ο ίδιος λέει πως τα έργα πρέπει να είναι συμφιλιωτικά, αλλά αυτό που επέλεξε θα διεγείρει τα πάθη. Αν την έκανε στη Γαλλία δεν θα γινόταν τίποτε. Είπαν βέβαια ψέματα πως πήρε χρήματα από εδώ. Πάνω στο ψέμα σπιλώνουν.

Εχετε δεχθεί επιθέσεις;

Από τους ίδιους ανθρώπους. Μια φατρία που ελέγχει το ελληνικό σινεμά - έχουν τακτοποιήσει ποιοι είναι οι ευνοημένοι τους. Από τη στιγμή που μετακινήθηκα στη θεματολογία και επειδή με είχαν καταχωρισμένο στην τηλεόραση, με θεώρησαν επικίνδυνο μόλις έκανα ταινία του ελληνικού αισθήματος και επιπλέον μου έγραψε ο Βαγγέλης Παπαθανασίου μουσική που οι εθνοκτόνοι τον μισούν όπως και μένα, παίχτηκε έξω και αγαπήθηκε...

Τι θεματολογία έχει τώρα το ελληνικό σινεμά;

Παραβατικότητα. Στρώνουν τη μιζέρια.

Η δουλειά της τέχνης ποια είναι όμως; Να εξιδανικεύουμε;

Σκοπός της τέχνης είναι να φέρει τους ανθρώπους κοντύτερα στο αγνότερο στοιχείο της ύπαρξής τους. Να λιπάνει την ψυχή τους!

Το καλοκαίρι πώς ήταν;

Στην Αμερική πήραμε 4 βραβεία για τον Καζαντζάκη. Και το Βραβείο των Κριτικών Κινηματογράφου της Αμερικής, με επικεφαλής έναν Νίκολσον, του CNN, που έδωσε βραβείο ερμηνείας στον Οδυσσέα Παπασπηλιόπουλο. Ποιο θεωρώ βραβείο; Την προβολή στην UNESCO που πέρασε από κει ο Καζαντζάκης ως σύμβουλος. Πας να δεις αν η αύρα του θα συνάδει με την ταινία, δεν ήλθαν Ελληνες, μόνο ξένοι, χειροκροτούσαν για 5 λεπτά. Μια αίθουσα συνεδρίου που τη μετέτρεψαν σε αίθουσα προβολής στο Παρίσι. Ενα κείμενο μόνο σκληρό γράφτηκε πριν δει την ταινία κάποιος, χωρίς να την έχει δει βέβαια, δάσκαλος ελληνικών στη Γαλλία. Στην Ιταλία πήρα Βραβείο Φωτογραφίας. Και Βραβείο του Κοινού στη Νέα Υόρκη.

Κάθε ταινία είναι ένα ταξίδι;

Ταξίδι αυτογνωσίας.

Στον Καζαντζάκη πώς εργαστήκατε; Ξαναδιαβάσατε το έργο του;

Εστίασα στο «Αναφορά στον Γκρέκο». Αυτό πήρα και άρχισα να το σκαλίζω... και όταν έφτασα στη μέση ήλθα στη Νίκη Σταύρου και της είπα πως θέλω να το κάνω, αλλά δεν ξέρω αν με θέλει ο Καζαντζάκης! Μου λέει έχει έλθει και ο Αλέξανδρος Πέιν. Λέω να τη δώσεις στον Πέιν. Δηλαδή και στους δύο. Κάθε σκηνοθέτης θα έδινε άλλη ματιά.

Πρώτη σας ταινία ποια ήταν, αλήθεια;

Γκονταρικής επιρροής. Μικρού μήκους. Λεγόταν «Δύο Τρία Πράγματα». Ενα έκτρωμα ήταν. Το 1972! Πήρε δύο βραβεία, στον Καναδά και στην Ελλάδα, και πήραν τα μυαλά μου αέρα και έκανα το «Κελί» που ήταν άγουρη, αλλά βέβαια αυτό μου έδωσε την ευκαιρία να κοιτάξω έξω από τα πολιτικά θέματα. Και πολύ τηλεόραση.

Ηταν χαμαλοδουλειά η τηλεόραση;

Ποτέ δεν αισθάνθηκα έτσι. Εκανα το «Χατζηεμμανουήλ», το «Χαίρε Τάσο Καρατάσο», το «Σιγά η πατρίδα κοιμάται», «Η δε Πόλις ελάλησεν». Το «Αλαλούμ» με τον Χάρρυ Κλυνν το έκανα όταν έκανα τηλεόραση.

Μαζί με τον Κουτσομύτη ήμασταν τα «γερά χαρτιά», ο κόσμος νόμιζε πως σκοτωνόμασταν, αντιθέτως ήμασταν αδέλφια. Ηταν πολύ καλός άνθρωπος και σκηνοθέτης. Τότε έκανα το «Αλαλούμ», πέρασα πολύ ωραία. Ο διαφημιστής και συγγραφέας φίλος, ο Κακουλίδης, μου είπε: «Ελα, Γιάννη, να πάρεις κάνα φράγκο». Ηταν ωραίο όταν δουλεύαμε με τον Χάρρυ, γιατί όλοι οι μεγάλοι κωμικοί έχουν τη δυνατότητα να περνάνε τα πράγματα από κει που δεν πάει το μυαλό σου. Κατά βάσιν αυτοσχεδίαζε. Εγώ πάντα άφηνα τους ηθοποιούς. Τα μισά τα έχουμε φτιάξει στο πλατό. Αν δεν βάλει την ψυχή του ο ηθοποιός... Κάθε ταινία σε πάει πιο πέρα αν ξέρεις να χρησιμοποιείς το βίωμα. Οι κωμικοί μού δίνανε πάντα τη λοξή ματιά, γι' αυτό θέλω πάντα κωμικό στις ταινίες μου, και τώρα έχω έναν - όπως είχα τον Μουστάκα ή τον Ψάλτη. Και ο Μουστάκας και ο Ψάλτης ήλθαν και άφησαν το τελευταίο τους αποτύπωμα σε ταινίες μου. Δεν είδαν την ταινία, δεν πρόφτασαν, ήλθαν φθινόπωρο για τα γυρίσματα και οι δύο ήταν άρρωστοι και εγώ δεν το ήξερα. Είπα στον Ψάλτη: «Την είδες τη σκηνή σου;». «Αν την είδα;» μου λέει. Εβαλε τα κλάματα. «Πώς με έκανες τόσο ψηλό, ρε Γιάννη;». Ηταν φιλάνθρωπος και δεν το έλεγε.

Ο Μουστάκας;

Θηρίο, ξεκίνησε με «Ζορμπά» και τέλειωσε με «Ελ Γκρέκο», αγγλόφωνες και οι δύο. Μέγας. Οταν του είπα να παίξει τον Τιτσιάνο, αναρωτήθηκε: «Τι δουλειά έχω εγώ;». Του απάντησα: «Ιδιος είσαι». Ηταν κάπου έξω από τη Λάρισα για περιοδεία. «Πήγαινε» του πρότεινα «σε βιβλιοπωλείο και θα δεις δύο αυτοπροσωπογραφίες, που είσαι ίδιος». Παρατηρούσε συνέχεια - μέγας. Με παίρνει: «Οντως του μοιάζω». Και έρχεται. «Ενα πράγμα σε παρακαλώ, ο Τιτσιάνο λέει στον Γκρέκο, αυτός ο μύθος είναι ελληνικός, του Προμηθέα δηλαδή. Μη μου πάρεις το "ελληνικός"» μου ζήτησε ο Μουστάκας.

Με τα πολιτικά ασχολείστε;Βλέπεις πάντα τι συμβαίνει.

Ευρώπη;

Βουλιάζει. Καλό πείραμα – ενδιαφέρον – αλλά θα διαλυθεί. Είναι ανώριμες οι στιγμές. Δεν μπορείς να κάνεις μια ευρωπαϊκή δημοκρατία αν αγνοήσεις τη ρίζα του ευρωπαϊκού πολιτισμού, την ελληνική δημοκρατία. Η συνένωση δηλαδή για έναν ανώτερο σκοπό.

Αρα είναι πολιτισμικό το θέμα;

Βέβαια.

Προβάλλετε συνέχεια ταινίες έξω. Εχετε σχέση με τους Eλληνες έξω εννοώ...

Η ελπίδα της Ελλάδας είναι οι Ελληνες της διασποράς. Αν αυτοί ενεργοποιηθούν θα αλλάξει το πρόσωπο της χώρας. Αυτό απλώς θα συμβεί αν γίνει ένα μεγάλο κακό ή συμβάν. Οπως έγινε με το 1821, τρέξανε όλοι. Είναι έτοιμοι. Αλλά δεν υπάρχει το στοιχείο αυτό. Δεν υπήρξε ένας μεγάλος ηγέτης να συνενώσει αυτό το στοιχείο. Ο απόδημος Ελληνισμός είναι το καλύτερο κοινό. Δες εδώ (σ.σ.: μου δείχνει δημοσίευμα από την εφημερίδα «Eθνικός Κήρυξ»: «Οι τρεις ταινίες του Γιάννη Σμαραγδή είναι ο καλύτερος πρεσβευτής της Ελλάδας έξω»). Ο υφυπουργός Εξωτερικών Αντώνης Διαματάρης είναι η καλύτερη επιλογή, διότι ξέρει καλά τη νοοτροπία των αποδήμων.

Να ψηφίζουν;

Βέβαια, είναι καλύτεροι Eλληνες από εμάς!

Ναι, αλλά – θα πει κάποιος – δεν είναι εδώ για να υποστούν τις συνέπειες της ψήφου τους...

Ναι, αλλά πρέπει να βρίσκει η πολιτεία τρόπους να νιώθουν αυτοί μέσα στο ελληνικό γίγνεσθαι, αλλιώς χάνονται οι γενιές με τον χρόνο.

Αντώνης Σαμαράς: κατηγορηθήκατε για στενές σχέσεις...

Εγώ αριστερός είμαι, αυτοί που κυβέρνησαν ως αριστεροί δεν είναι. Εγραφα στην «Αυγή», ήμουν στο ΚΚΕ εσωτερικού, έφυγαν από την αλήθεια, από αυτό που θέλω εγώ, έφυγαν από τον πατριωτισμό. Ημουν φίλος με τον Σαμαρά και είμαι και θα είμαι. Εχω μια αρχή, αποφάσισα να στηρίζω πάντα τον θεσμό του πρωθυπουργού.

Κυριάκος;

Μου αρέσει. Ξέρεις με τι άνθρωπο έχεις να κάνεις. Εκτιμώ και τη Μαρέβα που είναι η πλέον μορφωμένη και πολύγλωσση σύζυγος ευρωπαίου ηγέτη. Ολους τους πρωθυπουργούς τους ήξερα, πιστεύω πως έχει αδικηθεί πολύ ο Καραμανλής.