Απέναντι στις πολιτικές «της ψυχής» τι προτείνει ο Φουκουγιάμα; Τον homo universalis. Κινήσεις και κυβερνήσεις που πολεμούν τη φτώχεια και διορθώνουν τον κόσμο, πολιτικές που διεκδικούν την κοινωνική ισότητα. Οσο για την Αριστερά, που στρατεύεται ακρίτως με τις πολιτικές της ταυτότητας, συχνά το πράττει επειδή είναι «ευκολότερο να μιλά για σεβασμό και αξιοπρέπεια, παρά να προτείνει πιθανώς δαπανηρά σχέδια που θα ελάττωναν χειροπιαστά την ανισότητα»...

Από "ΤΑ ΝΕΑ"

"ΤΑ ΝΕΑ", 03/06/20

Επαναστάσεις αξιοπρέπειας
Προσπαθώντας να κατανοήσεις τα κίνητρα της φυλετικής σύγκρουσης στην Αμερική δεν γίνεται να παρακάμψεις τους ειδικούς, αυτούς που στοχάστηκαν πάνω στην έννοια της ταυτότητας και στην επίδρασή της στην πολιτική θεωρία αλλά και στις κοινωνικές εξελίξεις. Εδώ και πολύ καιρό, με διάφορους τρόπους, σημαντικοί πολιτικοί στοχαστές (ο Τόνι Τζαντ, ο Ιαν Μπουρούμα, ο Μαρκ Λίλα και άλλοι) έχουν καταθέσει τις θέσεις τους για την ανάδυση των θεμάτων της ταυτότητας. Αλλά η πιο πλήρης ανάλυση υπάρχει στο τελευταίο βιβλίο ενός προσώπου που το έχει ιδιαίτερα κατηγορήσει ο ελληνικός προοδευτισμός για την «πρόβλεψή» του περί του «τέλους της Ιστορίας». Στο βιβλίο του Φράνσις Φουκουγιάμα «Ταυτότητα» που κυκλοφόρησε μόλις προχθές στα ελληνικά (μετάφραση: Σταύρος Γαβαλάς, εκδ. Ροπή) και είναι ιδιαιτέρως επίκαιρο αφού σε μεγάλο βαθμό εμβαθύνει στα απώτερα κίνητρα της φυλετικής βίας που μαίνεται στην Αμερική, μετά τη δολοφονία του Τζορτζ Φλόιντ.

Αφού εξηγήσει γιατί η ερμηνεία του παρεξηγήθηκε («χρησιμοποίησα τη λέξη ιστορία», γράφει, με την εγελιανή-μαρξιστική έννοια - «δηλαδή ως τη μακροχρόνια εξελικτική πορεία των ανθρώπινων θεσμών που, εναλλακτικά, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ανάπτυξη ή εκσυγχρονισμός»), ο Φουκουγιάμα προεκτείνει τις έως σήμερα συζητήσεις για την ταυτότητα θεωρώντας ότι επηρεάζει κυρίως τον «εσωτερικό εαυτό». «Ο εσωτερικός εαυτός είναι η βάση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας», εξηγεί ο συγγραφέας. Δηλαδή; «Δεν είναι αρκετό ότι έχω μια αίσθηση της δικής μου αξίας, εάν άλλοι άνθρωποι δεν την αναγνωρίζουν δημόσια ή, ακόμα χειρότερα, εάν αυτοί με δυσφημούν ή δεν αναγνωρίζουν την ύπαρξή μου». Και προσθέτει ότι «η σύγχρονη έννοια της ταυτότητας εξελίσσεται γρήγορα σε πολιτική της ταυτότητας, στην οποία τα άτομα απαιτούν δημόσια αναγνώριση της αξίας τους».

Ο βίαιος θάνατος του μαύρου Φλόιντ από έναν λευκό αστυνομικό χτύπησε κατευθείαν την καταρρακωμένη αξιοπρέπεια του μαύρου πληθυσμού, ενός πληθυσμού που συνεχίζει να υφίσταται διακρίσεις. Το ζήτημα των φυλετικών διακρίσεων στην Αμερική είναι κομβικής σημασίας. Οι φιλελεύθερες δημοκρατίες στηρίζονται στο αίτημα της οικουμενικής αναγνώρισης της ταυτότητας. Οταν όμως τα κράτη δεν υπηρετούν το οικουμενικό αυτό αίτημα, κατά τον Φουκουγιάμα βρίσκουν έδαφος για να ανθήσουν στενότερες μορφές αναγνώρισης βασισμένες στο έθνος, στη θρησκεία, στη σέχτα, στο φύλο. Είναι ο βασικός λόγος για τον οποίο ανθούν φαινόμενα όπως (η ορολογία ανήκει στον Φουκουγιάμα) ο αντιμεταναστευτικός λαϊκισμός, η αύξηση του πολιτικοποιημένου Ισλάμ και η άνοδος του λευκού εθνικισμού. Επαναστάσεις αξιοπρέπειας είναι και το κίνημα Me Too, αλλά και το τωρινό βίαιο ξέσπασμα στην Αμερική. Δυστυχώς, η χειραφετητική δύναμη τέτοιων κινημάτων εξαντλείται στα όρια της ομάδας την οποία αφορούν: ο πρόεδρος των μαύρων φοιτητών του Στάνφορντ, π.χ., ζητεί από τους καθηγητές του να πάψουν να διδάσκουν τη φιλοσοφία και την κουλτούρα της Δύσης, που προέρχεται από την Αρχαία Ελλάδα. Ζητούν να υπολογίζουν και την ψυχή «εκείνων των άλλων προς τους οποίους δεν μιλούν ο Λοκ, ο Χιουμ και ο Πλάτων».

Απέναντι στις πολιτικές «της ψυχής» τι προτείνει ο Φουκουγιάμα; Τον homo universalis. Κινήσεις και κυβερνήσεις που πολεμούν τη φτώχεια και διορθώνουν τον κόσμο, πολιτικές που διεκδικούν την κοινωνική ισότητα. Οσο για την Αριστερά, που στρατεύεται ακρίτως με τις πολιτικές της ταυτότητας, συχνά το πράττει επειδή είναι «ευκολότερο να μιλά για σεβασμό και αξιοπρέπεια, παρά να προτείνει πιθανώς δαπανηρά σχέδια που θα ελάττωναν χειροπιαστά την ανισότητα».

H ταυτότητα μιας γυναίκας

Ο τίτλος αυτού του σημειώματος ήταν τίτλος της τελευταίας ταινίας του Μικελάντζελο Αντονιόνι - ενός ειδώλου του ιταλικού κινηματογραφικού μοντερνισμού και, καθυστερημένα λίγο, της δικής μας μεταπολίτευσης. Αλλά τον χρησιμοποιώ για να αποχαιρετίσω μια γυναίκα την οποία η γενιά μου γνώρισε κυρίως από τις φωτογραφίες της και από μερικές σύντομες απεικονίσεις της στα κινηματογραφικά επίκαιρα της δεκαετίας του 1950.

Ο θάνατος της Αμαλίας Μεγαπάνου, συζύγου για ένα διάστημα του Κωνσταντίνου Καραμανλή, επιτρέπει την ανάκληση κυρίως των εικόνων της, που αφθονούν στο Διαδίκτυο. Ηταν η εποχή της ανασυγκρότησης, μια εποχή που η Ελλάδα (έστω, το τμήμα της που δεν είχε δοσοληψίες με το μετεμφυλιακό κράτος) μάθαινε να προχωρά μόνη της, μια εποχή μοντερνισμού και ανόδου. Και στο πλάι ενός σύγχρονου πολιτικού όπως ο Καραμανλής δέσποζε πάντα μια γυναίκα. Μοναδική. Ωραία και ήρεμη, στυλιστικά άψογη πάντα απέναντι σε παγκόσμιους ηγέτες ή σε εγχώριους πολιτευτές, κυρίαρχη στα εξώφυλλα των «Εικόνων», δυναμική.

Γίνεται να δομήσει κανείς θετικούς συνειρμούς από αποσπασματικές εικόνες; Καμιά φορά γίνεται, όταν οι εικόνες είναι ευκρινείς και όλες οδηγούν στο ίδιο συμπέρασμα. Ποιο είναι το συμπέρασμα αυτό; Οτι η ομορφιά σώζει τον κόσμο. Η ομορφιά, που είναι και δυναμισμός και χειραφέτηση και κύρος και εξουσία.