Σήμερα βρισκόμαστε αλλού. Η επικράτηση του Τραμπ και των συντηρητικών δυνάμεων στις ΗΠΑ επικυρώνει ό,τι η βαθμιαία άνοδος της ευρωπαϊκής Ακροδεξιάς προμήνυε. Ενας κόσμος έχει τελειώσει και ένας καινούργιος ξεμυτίζει. Στη νέα εποχή η φιλελεύθερη δημοκρατία δεν έχει τον αέρα της Ιστορίας στα πανιά της, διεθνώς υποχωρεί, ενώ στο εσωτερικό των δυτικών κοινωνιών υποβαθμίζεται η ποιότητά της. Σε παγκόσμιο επίπεδο εξάλλου, από οικονομική, ιδεολογική, δημογραφική άποψη, η ισχύς της Δύσης μειώνεται. Είναι σαφές ότι έχουμε εισέλθει σε μια εποχή αβεβαιότητας, διάχυτης ανασφάλειας οικονομικής, πολιτισμικής, ταυτοτικής. Αποτέλεσμα, η αυξανόμενη διεθνής γεωπολιτική ένταση και η πολιτική-κοινωνική πόλωση σε εθνικό επίπεδο. Ή αλλιώς, το παλιό πεθαίνει αλλά το καινούργιο δεν έχει γεννηθεί ακόμα. Είμαστε στην «εποχή των τεράτων» παρότι τα «τέρατα» έχουν συχνά γκροτέσκα παρουσία και συμπεριφορά. Είμαστε στην εποχή που «ο ανορθολογισμός έγινε δημοφιλής», όπως έλεγε ο Τόμας Μαν στον Μεσοπόλεμο. Ο Τραμπ είναι ταυτόχρονα προϊόν και παραγωγός της νέας διεθνούς αταξίας και των δομικών αλλαγών των δυτικών κοινωνιών. Θεωρώ πιθανότερο να αποδειχτεί ότι η προεδρία του μεσοπρόθεσμα αποδυναμώνει τις ΗΠΑ παρά τις «κάνει πάλι μεγάλες» και ως εκ τούτου θα ενισχυθούν οι αντιστάσεις από τα μέσα. Σε κάθε όμως περίπτωση, δεν πρόκειται για ένα διάλειμμα αταξίας μετά από το οποίο η φιλελεύθερη δημοκρατία και η Δύση θα επανέλθουν στην «παλαιά κανονικότητα»....

 Από "ΤΑ ΝΕΑ/ΣΑΒΒΑΤΟΚΥΡΙΑΚΟ", και....

Να πάρουμε την απειλή στα σοβαρά

ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΒΟΥΛΓΑΡΗ*

Στην αρχή παρακολουθούσαμε την άνοδο διαφόρων ακροδεξιών και λαϊκιστικών κομμάτων στη μία μετά την άλλη χώρα της Ευρώπης. Υστερα ήρθε ο Τραμπ και τώρα περιμένουμε στις 23 Φεβρουαρίου τη Γερμανία όπου θα ενισχυθεί ένα κόμμα που φλερτάρει με το ναζιστικό παρελθόν. Τι άλλο χρειαζόμαστε για να κατανοήσουμε ότι ο κόσμος που ξέραμε δεν υπάρχει πλέον και ότι βασικές σταθερές του έχουν σχετικοποιηθεί ή καταπέσει; 

Ως τώρα αντιλαμβανόμασταν τις εξελίξεις με ένα καθησυχαστικό σχήμα: υπάρχει ένας σταθερός πλειοψηφικός κορμός στις δυτικές κοινωνίες, πιστός στη φιλελεύθερη δημοκρατία και στην ενότητα της Δύσης, αλλά δέχεται πιέσεις από μια Ακροδεξιά που ανεβαίνει λόγω του Μεταναστευτικού και των υπερβολών της woke κουλτούρας. Υπόρρητη ελπίδα ήταν ότι η ακροδεξιά πίεση θα ήταν περαστική και ότι απέναντί της υπήρχε μια συμπαγής πλειοψηφία που εκφραζόταν από τα λεγόμενα συστημικά κόμματα, τις εμπεδωμένες δημοκρατικές πολιτικές κουλτούρες και από τον καθιερωμένο τρόπο άσκησης της Πολιτικής.

Από καιρό όμως φαινόταν ότι ο καθησυχασμός σκόνταφτε στην επίμονη και αυξανόμενη διάδοση του φαινομένου. Οι ειδικοί μελετητές μάς προειδοποιούσαν. Η Ακροδεξιά εγκαταστάθηκε σταθερά στα πολιτικά συστήματα της Ευρώπης είτε ως κυβερνητικός εταίρος είτε ως ουσιαστικός παράγοντας του κομματικού ανταγωνισμού. 

Παλαιότερες αναλύσεις που έλεγαν ότι κάποιες χώρες είναι απρόσβλητες από τον «ιό» της Ακροδεξιάς λόγω Ιστορίας (ναζιστικό παρελθόν ή δικτατορίες όπως στη Νότια Ευρώπη) αποδεικνύονται λαθεμένες. Εξάλλου, η συμπερίληψη των ακροδεξιών κομμάτων σε κυβερνήσεις συνεργασίας δεν τα αποδυνάμωσε εκλογικά, και όταν αυτό συνέβη όπως στην Αυστρία, η υποχώρηση υπήρξε πρόσκαιρη. Αντιθέτως γενικότερο ήταν το συμπέρασμα ότι η συμπερίληψή τους ενίσχυσε την επιρροή της ρητορικής και του πολωτικού λόγου τους στην ευρύτερη κοινή γνώμη (C. Mudde, G. Greilinger, Social Europe, 11/10/2014). Αιχμή του ακροδεξιού λόγου ήταν η αντίθεση στους μετανάστες, κέρδιζαν όμως εκλογικά και σε χρόνους όπου δεν υπήρχε μεταναστευτική κρίση και σε περιοχές όπου δεν υπήρχε μετανάστης ούτε για δείγμα. Η περίπτωση του Ορμπαν στην Ουγγαρία ή του AfD στην Ανατολική Γερμανία το αποδεικνύει.

Αρα; Αρα η άνοδος της Ακροδεξιάς δεν ήταν μονοθεματική, δεν αφορούσε μόνο το Μεταναστευτικό. Αντιθέτως, είναι αποτέλεσμα των βαθύτερων αλλαγών που έχουν επέλθει στις δυτικές κοινωνίες και στις αντιλήψεις των πολιτών τους. Σαν να άνοιξαν τα καπάκια που τις συγκρατούσαν και βγαίνουν στην επιφάνεια αντιδραστικές, συντηρητικές, αντιπολιτικές ή γενικώς οργισμένες αντιλήψεις οι οποίες κινούνταν στο περιθώριο των κοινωνιών μας. Προφανώς, δεν μιλάμε για κάποια διαδικασία εκφασισμού, ούτε οι άνθρωποι γίνονται φασίστες. Ξέρουμε άλλωστε από τη Χάνα Αρεντ την «κοινοτοπία του κακού», ή με άλλα λόγια, ότι ο τρόπος προσαρμογής των ανθρώπων σε μια νέα απεχθή «κανονικότητα» γίνεται με αγωγό την καθιερωμένη ρουτίνα, χωρίς δραματικές ατομικές ιδεολογικές επεξεργασίες και μεταστροφές. Τα καπάκια που σκέπαζαν τέτοιες αντιλήψεις ήταν καταρχάς το κοινωνικό κράτος και ο αντιφασισμός που έπλασαν τη μεταπολεμική Δύση κατά την αποκαλούμενη «χρυσή τριακονταετία» 1945-1973. Αργότερα, η κατάρρευση του κομμουνισμού ανανέωσε την ηγεμονία της Δύσης και του δημοκρατικού καπιταλισμού στη δεκαετία του 1990, δημιουργώντας και την αυταπάτη ότι η νίκη της Δημοκρατίας έναντι του αυταρχισμού ήταν παγιωμένη και διαρκής.

Σήμερα βρισκόμαστε αλλού. Η επικράτηση του Τραμπ και των συντηρητικών δυνάμεων στις ΗΠΑ επικυρώνει ό,τι η βαθμιαία άνοδος της ευρωπαϊκής Ακροδεξιάς προμήνυε. Ενας κόσμος έχει τελειώσει και ένας καινούργιος ξεμυτίζει. Στη νέα εποχή η φιλελεύθερη δημοκρατία δεν έχει τον αέρα της Ιστορίας στα πανιά της, διεθνώς υποχωρεί, ενώ στο εσωτερικό των δυτικών κοινωνιών υποβαθμίζεται η ποιότητά της. Σε παγκόσμιο επίπεδο εξάλλου, από οικονομική, ιδεολογική, δημογραφική άποψη, η ισχύς της Δύσης μειώνεται. 

Είναι σαφές ότι έχουμε εισέλθει σε μια εποχή αβεβαιότητας, διάχυτης ανασφάλειας οικονομικής, πολιτισμικής, ταυτοτικής. Αποτέλεσμα, η αυξανόμενη διεθνής γεωπολιτική ένταση και η πολιτική-κοινωνική πόλωση σε εθνικό επίπεδο. Ή αλλιώς, το παλιό πεθαίνει αλλά το καινούργιο δεν έχει γεννηθεί ακόμα. Είμαστε στην «εποχή των τεράτων» παρότι τα «τέρατα» έχουν συχνά γκροτέσκα παρουσία και συμπεριφορά. Είμαστε στην εποχή που «ο ανορθολογισμός έγινε δημοφιλής», όπως έλεγε ο Τόμας Μαν στον Μεσοπόλεμο.

Ο Τραμπ είναι ταυτόχρονα προϊόν και παραγωγός της νέας διεθνούς αταξίας και των δομικών αλλαγών των δυτικών κοινωνιών. Θεωρώ πιθανότερο να αποδειχτεί ότι η προεδρία του μεσοπρόθεσμα αποδυναμώνει τις ΗΠΑ παρά τις «κάνει πάλι μεγάλες» και ως εκ τούτου θα ενισχυθούν οι αντιστάσεις από τα μέσα. Σε κάθε όμως περίπτωση, δεν πρόκειται για ένα διάλειμμα αταξίας μετά από το οποίο η φιλελεύθερη δημοκρατία και η Δύση θα επανέλθουν στην «παλαιά κανονικότητα». Σήμερα συζητάμε ποια είναι τα πιθανά σενάρια της νέας περιόδου που έχει ανοίξει. Ενας κόσμος ολιγαρχών; αναρωτιόμουν εδώ στην ίδια στήλη («ΝΕΑ», 25/1/2015). Μια εποχή αυτοκρατοριών; (ΗΠΑ, Κίνα, Ρωσία) ή νέου ιμπεριαλισμού και ιστορικού αναθεωρητισμού, όπως υποθέτουν άλλοι. Ενα πράγμα πάντως είναι σίγουρο. Η Ευρώπη, με πρώτη τη μαρτυρική Ουκρανία, είναι τα βέβαια θύματα του νέου σκηνικού. Η Ευρώπη βάλλεται εξωτερικά από τον τραμπισμό και υπονομεύεται εσωτερικά από τους ακροδεξιούς υπηρέτες του. Στόχος τους είναι η πλήρης αποδιάρθρωση της Ενωμένης Ευρώπης και η εξασφάλιση της εύνοιας του νέου ηγεμόνα σε διμερή διακρατική βάση – το οποίο αντικειμενικά σημαίνει με όρους υποτέλειας.

Μπορεί η ευρωπαϊκή Δημοκρατία και η Ενωμένη Ευρώπη να αντισταθούν; Ασφαλώς όχι αν οι βασικές πολιτικές δυνάμεις σε εθνικό επίπεδο μείνουν παθητικοί διαχειριστές του υπάρχοντος, και σε ευρωπαϊκό επίπεδο συνεχίσουν την πεπατημένη ενός ράθυμου οικονομίστικου ευρωπαϊσμού. Οσο παραμένουν ξέπνοοι λειτουργοί ενός φιλελεύθερου δημοκρατικού θεσμικού πλαισίου που έχει χάσει μεγάλο μέρος της κυριαρχικής ισχύος του, της ιδεολογικής του αίγλης και των πολιτικών εργαλείων, με πρώτο τα μαζικά κόμματα, που έδεναν τους θεσμούς με την κοινωνική βάση. Αυτές οι απώλειες αφήνουν τους πολίτες και κυρίως τα λαϊκά στρώματα, έρμαια στον λαϊκισμό και στους αλγόριθμους των νέων ολιγαρχών. 

Η αναπλήρωση των απωλειών δεν μπορεί παρά να γίνει σε ευρωπαϊκό επίπεδο, εκεί παίζεται πλέον το στοίχημα. Στη δυνατότητα και στην ταχύτητα με την οποία θα διαμορφωθεί ένα ισχυρό κέντρο πολιτικής διεύθυνσης της Ευρώπης με όσους διατίθενται καταρχάς, μια συνεκτικότερη αμυντική δομή, και μια συντονισμένη απάντηση στη διασπαστική πολιτική του Τραμπ και της ευρωπαϊκής Ακροδεξιάς.

Το στοίχημα μοιάζει από την αρχή χαμένο. Δύο μόνο παράγοντες το ευνοούν. Ο πρώτος είναι η επιτακτικότητα που επιβάλλεται από τον κίνδυνο μιας ιστορικών διαστάσεων περιθωριοποίησης. Ο δεύτερος είναι η εκρηκτική πολιτικοποίηση που προκαλεί η νέα εποχή σε διεθνές, ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο. Λέξεις όπως Δημοκρατία, Ευρώπη, διεθνείς κανόνες, διεθνιστική αλληλεγγύη, γίνονται ξανά διακυβεύματα. Θα μπορέσουν οι εμπεδωμένες πολιτικές κουλτούρες του δημοκρατικού συντηρητισμού, του φιλελευθερισμού, της σοσιαλδημοκρατίας, της δημοκρατικής Αριστεράς να ανατρέξουν στις «αγωνιστικές» καταβολές τους και να σταθούν στο ύψος των περιστάσεων;

*Ο Γιάννης Βούλγαρης είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Κοινωνιολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο

"ΤΑ ΝΕΑ/ΣΑΒΒΑΤΟΚΥΡΙΑΚΟ", 15-16/02/25

Εις το όνομα του τραμπισμού

ΤΟΥ ΗΛΙΑ ΚΑΝΕΛΛΗ

Το περασμένο Σάββατο, 8 Φεβρουαρίου, η Μαδρίτη φιλοξένησε την κοινοβουλευτική ομάδα της Ακροδεξιάς στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο «Πατριώτες για την Ευρώπη», την τρίτη πολιτική δύναμή του. Ηγέτες από 14 ακροδεξιά ή λαϊκιστικά ακροδεξιά κόμματα συγκεντρώθηκαν με μια αίσθηση δυναμικής ανόδου στο ευρωπαϊκό προσκήνιο. Τη δυναμική αυτή θεωρούν ότι ενισχύει η επανεκλογή του Ντόναλντ Τραμπ στην Αμερική και οι πρώτες εξαγγελίες του, κυρίως για τη μετανάστευση. Στη Σύνοδο της Μαδρίτης βρέθηκαν οι μεγάλες φίρμες της τραμπικής Ακροδεξιάς της Ευρώπης, ο πρωθυπουργός της Ουγγαρίας Βίκτορ Ορμπαν, ο Ιταλός Ματέο Σαλβίνι, ο Ολλανδός Γκέερτ Βίλντερς και η Γαλλίδα Μαρίν Λεπέν. Από ελληνικής πλευράς, στη Μαδρίτη πήγε η Αφροδίτη Λατινοπούλου, που χαιρέτισε στα ισπανικά τους «πατριώτες» και, στη συνέχεια, διάβασε ένα κείμενο στα αγγλικά με προφορά και άρθρωση Τσίπρα. Καλά το πάει.

Το σύνθημα του συνεδρίου ήταν «Make Europe Great Again» (MEGA), κατά μίμηση του Τραμπ με το «Make America Great Again» (MAGA) – λένε μάλιστα ότι το σύνθημα αυτό το επινόησε ο Ιλον Μασκ, ο οποίος ήδη έχει κάνει αισθητή την παρουσία του κυρίως ενόψει γερμανικών εκλογών, στηρίζοντας τη γερμανική ακροδεξιά «Εναλλακτική για τη Γερμανία» (AfD).

...Η χειμερινή σύνοδος της Ακροδεξιάς, στο όνομα του τραμπισμού ή και του Πούτιν, η τραμποπουτινική Ακροδεξιά, μπορεί να γίνεται στο όνομα του πατριωτισμού, όμως πολύ σύντομα θα φανεί ότι η έννοια της πατρίδας που τροφοδότησε τους εθνικισμούς του 20ού αιώνα δεν ανταποκρίνεται στις σημερινές συνθήκες της παγκόσμιας πραγματικότητας. Αντίθετα, αν κάτι σήμερα βγάζει νόημα, είναι μια πιο ενωμένη, πιο δυνατή, πιο αποφασιστική και με πιο ενιαία φωνή Ευρώπη. Κι αυτή η Ευρώπη δεν περιέχεται ούτε στον λαϊκιστικό μηδενισμό ούτε στον καλυμμένο ή απροκάλυπτο πουτινισμό. Ούτε, φυσικά, στον Τραμπ, που προσπαθεί να αποκόψει την Αμερική από την Ευρώπη...

Η άνοδος της Ακροδεξιάς στην Ευρώπη ίσως δεν ήταν σοβαρή αν δεν συνδυαζόταν με δύο συγκλονιστικές για τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμασταν την Ευρώπη έως σήμερα παραμέτρους.

• Η πρώτη αφορά την άνοδο του ακροδεξιού αντιευρωπαϊσμού στη Γαλλία και στη Γερμανία – στη Γαλλία, μάλιστα, παράλληλα με τη μετατροπή της αριστερής ηγεμονίας σε ένα σχήμα αριστερίστικου λαϊκιστικού μηδενισμού. Η κατάσταση αυτή δεν οφείλεται μόνο στην αντανακλαστική υποστήριξη, ιδίως στη Γαλλία, ενός αιτήματος συνεχούς καλυτέρευσης της οικονομικής κατάστασης της μεσαίας τάξης, έστω κι αν δεν καθρεφτίζεται αυτό στις συνθήκες, αλλά και τη φοβική ανασύνταξη των πολιτών απέναντι στην εξτρεμιστική βία που επιτίθεται στην ταυτότητά τους – η γερμανική κρίση, επιπλέον, περιέχει και την οικονομική ύφεση της χώρας. Επιπλέον, αυταρχικά καθεστώτα εκτός της ενωμένης Ευρώπης προκαλούν διαπιστωμένα υβριδικές επιθέσεις που έχουν στόχο απευθείας τη Δύση και τη Δημοκρατία.

• Η δεύτερη είναι ο παράγων Τραμπ, που ήδη έχει ανατρέψει τη μεταπολεμική ισορροπία του δυτικού κόσμου, επί της ουσίας προσεγγίζοντας τον Πούτιν και αφήνοντας εκτεθειμένη την Ευρώπη και, πολύ περισσότερο, την ηγεσία της Ουκρανίας, που επέλεξε έναν γενναίο αλλά και αιματηρό πόλεμο με τη Ρωσία και, σήμερα, βλέπει τη Δύση, την οποία είχε επιλέξει ως σύμμαχο για την επίδοσή της στην ειρήνη, είτε να μη θέλει είτε να μην μπορεί να συνεχίσει να τη στηρίζει. Η στάση του Τραμπ, με αποκορύφωμα την απόπειρα διευθέτησης του Ουκρανικού μεταξύ αυτού και του Πούτιν, με μια νέα Γιάλτα, στην οποία η έννοια του δικαίου αντικαθίσταται από την επιβολή των συνεπειών της ωμής βίας, ουσιαστικά, καταργεί την έννοια της Δύσης και του δυτικού κόσμου, όπως τον αντιλαμβανόμασταν μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Και οι συνέπειές του δεν θα είναι οδυνηρές μόνο για την Ουκρανία αλλά και για την Ευρωπαϊκή Ενωση, που θα διαπιστώσει πόσο οδυνηρή μπορεί να αποβεί η στάση αναποφασιστικότητας, που επέλεξε, έπειτα από τη ρωσική εισβολή του 2022.

Η χειμερινή σύνοδος της Ακροδεξιάς, στο όνομα του τραμπισμού ή και του Πούτιν, η τραμποπουτινική Ακροδεξιά, μπορεί να γίνεται στο όνομα του πατριωτισμού, όμως πολύ σύντομα θα φανεί ότι η έννοια της πατρίδας που τροφοδότησε τους εθνικισμούς του 20ού αιώνα δεν ανταποκρίνεται στις σημερινές συνθήκες της παγκόσμιας πραγματικότητας. Αντίθετα, αν κάτι σήμερα βγάζει νόημα, είναι μια πιο ενωμένη, πιο δυνατή, πιο αποφασιστική και με πιο ενιαία φωνή Ευρώπη. Κι αυτή η Ευρώπη δεν περιέχεται ούτε στον λαϊκιστικό μηδενισμό ούτε στον καλυμμένο ή απροκάλυπτο πουτινισμό. Ούτε, φυσικά, στον Τραμπ, που προσπαθεί να αποκόψει την Αμερική από την Ευρώπη.

....από την "Εφ.Συν/ΣΑΒΒΑΤΟΚΥΡΙΑΚΟ"