«Οι Τούρκοι υπό το πρόσχημα ότι οι Ελληνες και οι Ελληνοκύπριοι καθυστερούν να αποδεχθούν την ομοσπονδία απειλούν ανακήρυξη ανεξάρτητου τουρκοκυπριακού κράτους εν Κύπρω και ίδρυση συνομοσπονδίας. Εκτιμάται ότι τούτο αποτελεί πρόθεσιν και αντικειμενικόν σκοπόν της Τουρκίας, αν και δεν αποκλείεται η προβολή της ιδέας ταύτης να αποτελή εκβιαστικόν ελιγμόν ή να αποσκοπή εις σφυγμομέτρηση της κοινής γνώμης επί μιας τοιαύτης λύσεως»....

 Κύρια άρθρα και αναπτυγμένα θέματα για τη δημοσιοποίηση αποδιαβαθμισμένων 
αρχείων της ΚΥΠ γιά την Κύπρο

"Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ", 14/11/24

"ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΤΥΠΟΣ", 14/11/24

"ΤΑ ΝΕΑ", πρωτοσέλιδο+εσωτερικό θέμα,14/11/24

Στο φως το μαύρο δίμηνο στην Κύπρο

Τι μαρτυρούν τα αποχαρακτηρισμένα απόρρητα έγγραφα της ΚΥΠ

(νυν ΕΥΠ) για τα τραγικά γεγονότα Ιουλίου και Αυγούστου 1974

ΤΟΥ ΝΙΚΟΥ ΧΑΣΑΠΟΠΟΥΛΟΥ

Η ΚΥΠ, σύμφωνα με απόρρητο έγγραφο του Α’ Κλάδου της 30ής Αυγούστου 1974, φαίνεται πως γνώριζε από τότε ότι οι τούρκοι εισβολείς είχαν όχι μόνον τρομερές απώλειες κατά τη διάρκεια της εισβολής, αλλά βύθισαν και δικά τους πολεμικά πλοία, τα οποία οι τούρκοι πιλότοι τα πέρασαν για ελληνικά αποβατικά που έρχονταν προς βοήθεια των ελληνοκυπριακών δυνάμεων στη Μεγαλόνησο. Επιπλέον γνώριζε ότι τα παμπάλαια χειροκίνητα αντιαεροπορικά (από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο) που είχαν οι ελληνοκυπριακές μονάδες, εγκατεστημένα τα περισσότερα στο αεροδρόμιο της Λευκωσίας, κατέρριψαν 19 τουρκικά αεροσκάφη.

Σύμφωνα με το συγκεκριμένο αποχαρακτηρισμένο απόρρητο έγγραφο της ΚΥΠ (νυν ΕΥΠ), οι τουρκικές απώλειες αποτελούσαν από την πρώτη στιγμή βασικό θέμα συζητήσεων στην τουρκοκυπριακή πλευρά. «Αλγεινή εντύπωση», αναφέρεται στο ημερήσιο δελτίο, «προκάλεσε εις τους Τούρκους εργάτες το γεγονός ότι οι Τούρκοι πιλότοι εβομβάρδισαν και εβύθισαν τουρκικά πολεμικά. Εντυπωσιακός εφάνη εις αυτούς ο αριθμός των 19 απολεσθέντων αεροσκαφών».

Ο πράκτορας της ΚΥΠ, ο οποίος συνέταξε το απόρρητο αυτό έγγραφο, αποκάλυψε, σύμφωνα με πληροφορίες που προέρχονταν από Τουρκοκύπριους, ότι πριν από την τουρκική απόβαση στην Κερύνεια «ελάμβανον εκ Τουρκίας ειδικές αποστολές στην Κύπρο και αμέσως ανεχώρουν διά την πατρίδαν τους». Δηλαδή, με δυο λόγια, τούρκοι πράκτορες και προβακάτορες έρχονταν μυστικά στην Κύπρο για ειδικές αποστολές (άγνωστες όμως) και μόλις τις ολοκλήρωναν επέστρεφαν με κάθε μυστικότητα στην Τουρκία. Αυτό πρώτη φορά αποκαλύφθηκε.

Επίσης, όπως υπογραμμίζεται στο έγγραφο, «οι Τούρκοι εργάτες ανέφεραν ότι με τόσας πολλάς θυσίας εις έμψυχο και άψυχο υλικό κατά την απόβαση εις Κύπρον, εις περίπτωση καθ΄ ην ο πρωθυπουργός Ετζεβίτ ήθελεν αποσύρει τα στρατεύματα εκ Κύπρου, ούτοι υπαινίχθηκαν ότι ο πρωθυπουργός θα είχε την ίδια τύχη με τον Μεντερές (απαγχονισμός)».

Η Εθνική Υπηρεσία Πληροφοριών (ΕΥΠ) είναι η πρώτη φορά που αποχαρακτηρίζει αρχειακό της υλικό εφαρμόζοντας φυσικά τις διαδικασίες που προβλέπει σχετική νομοθεσία. Τα αποχαρακτηρισμένα ενημερωτικά δελτία αφορούν τα τραγικά γεγονότα του Ιουλίου (πραξικόπημα κατά του αρχιεπισκόπου Μακάριου, εισβολή «Αττίλας») και του Αυγούστου (δεύτερη εισβολή «Αττίλας» και κατάληψη της Αμμοχώστου) του 1974 στην Κύπρο, τα οποία μέχρι πρότινος ήταν απόρρητα διαβαθμισμένα έγγραφα. Τα έγγραφα είναι γραμμένα από έλληνες πράκτορες στην καθαρεύουσα (όπως ήταν γραμμένα τα δημόσια έγγραφα της εποχής) και σε πολυτονικό σύστημα.

Πρόκειται για μια πρωτοβουλία του διοικητή της Εθνικής Υπηρεσίας Πληροφοριών, πρέσβη Θεμιστοκλή Δεμίρη, να αποχαρακτηρίσει τα έγγραφα από απόρρητα σε μη διαβαθμισμένα, τα οποία είναι πλέον διαθέσιμα στην επίσημη ιστοσελίδα της ΕΥΠ, επισημαίνοντας την ιστορική τους αξία και σημασία, καθώς συμπληρώνονται 50 χρόνια από τα γεγονότα. Η απόφαση για τη δημοσιοποίησή τους ήρθε ως μέρος της πολιτικής της ΕΥΠ για τη διαφάνεια και την ιστορική καταγραφή των κρίσιμων γεγονότων που αφορούν την εθνική ασφάλεια.

Ο καθηγητής του ΕΚΠΑ Ευάνθης Χατζηβασιλείου, ο οποίος επιχειρεί μια πρώτη αποτίμηση του υλικού, έκανε μία αποκάλυψη: η ΕΥΠ δεν οργάνωνε πραξικοπήματα. Συγκεκριμένα στο σημείωμά του αναφέρει: «Η Υπηρεσία (σ.σ.: εννοεί την ΕΥΠ) δεν είχε αναμειχθεί στην οργάνωση του πραξικοπήματος της 15ης Ιουλίου εναντίον του προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας, αρχιεπισκόπου Μακάριου», ενώ σε άλλο σημείο αναφέρει ότι «στην Υπηρεσία δεν ήταν ενήμεροι για τον σχεδιασμό του πραξικοπήματος». Το συμπέρασμα προκύπτει από το δελτίο της ίδιας ημέρας, που προδίκαζε τη συνεχιζόμενη παρουσία του Μακάριου, η οποία «δεν θα εκφραζόταν εάν οι συντάκτες γνώριζαν ότι σε μισή ώρα θα γινόταν το πραξικόπημα εναντίον του αρχιεπισκόπου και θα διαψεύδονταν». «Η χούντα του Ιωαννίδη, που ήξερε πολύ καλά πώς γίνονται τα πραξικοπήματα (πόλεμο δεν ήξερε να κάνει, όπως σύντομα δυστυχώς αποδείχθηκε) και κυρίως κατανοούσε τη μέγιστη ανάγκη για μυστικότητα και αποφυγή διαρροών, διατήρησε τον ελάχιστο δυνατό κύκλο ανθρώπων ενήμερο για τη σκοπούμενη ενέργεια, δηλαδή μόνον όσους ήταν απολύτως απαραίτητο να ενημερωθούν· δεν είναι σαφές ακόμη και εάν κράτησε ενήμερους και ανώτατους αξιωματικούς. Η ΚΥΠ δεν περιλαμβανόταν στον κύκλο που ήταν απαραίτητο να είναι πληροφορημένος για τον σχεδιασμό», παρατηρεί ο ίδιος.

Ο καθηγητής χαρακτηρίζει ωστόσο κρίσιμης σημασίας το υλικό, τονίζοντας ότι, συνδυαζόμενο με τις άλλες διαθέσιμες πηγές, θα συμβάλει στην προσπάθεια συγκρότησης μιας συνολικής εικόνας των καθοριστικών εκείνων γεγονότων. Ειδικά για τα έγγραφα αναφέρει: «Πρόκειται για τα Δελτία Πληροφοριών σχετικά με την Κύπρο και την Τουρκία τα οποία απευθύνονταν κατά βάση σε στρατιωτικές υπηρεσίες, που έτσι τηρούνταν ενήμερες σε καθημερινή βάση για τις πολιτικές εξελίξεις αλλά και για τις κινήσεις των στρατιωτικών δυνάμεων της γείτονος και σε γεωγραφικά πεδία γειτνίασης με την Ελλάδα αλλά και γενικότερα στον τουρκικό χώρο καθώς και στην Κύπρο».

«Εκβιαστικός ελιγμός»

Σε ένα άλλο απόρρητο έγγραφο της ΕΥΠ, του Α΄ Κλάδου της 26ης Αυγούστου 1974, αποκαλύπτεται το τουρκικό σχέδιο για τον διαμελισμό από τότε της Κύπρου και την ανακήρυξη ψευδοκράτους.

Συγκεκριμένα ο συντάκτης – πράκτορας της ΕΥΠ του απόρρητου εγγράφου αναφέρει: «Οι Τούρκοι υπό το πρόσχημα ότι οι Ελληνες και οι Ελληνοκύπριοι καθυστερούν να αποδεχθούν την ομοσπονδία απειλούν ανακήρυξη ανεξάρτητου τουρκοκυπριακού κράτους εν Κύπρω και ίδρυση συνομοσπονδίας. Εκτιμάται ότι τούτο αποτελεί πρόθεσιν και αντικειμενικόν σκοπόν της Τουρκίας, αν και δεν αποκλείεται η προβολή της ιδέας ταύτης να αποτελή εκβιαστικόν ελιγμόν ή να αποσκοπή εις σφυγμομέτρηση της κοινής γνώμης επί μιας τοιαύτης λύσεως».

«Επετέθησαν εναντίον του Προεδρικού Μεγάρου»

TOY ΣΑΚΗ ΙΩΑΝΝΙ∆Η

Απόρρητα ∆ελτία Πληροφοριών που έγραφαν τα στελέχη της τότε Κεντρικής Υπηρεσίας Πληροφοριών (ΚΥΠ) και περιγράφουν το πραξικόπηµα εναντίον του Μακαρίου από τη χουντική κυβέρνηση Ιωαννίδη και την κρίσιµη περίοδο της τουρκικής εισβολής στην Κύπρο αποχαρακτήρισε και έδωσε στη δηµοσιότητα χθες η ΕΥΠ. Αρθρα των n Τάσου Σακελλαρόπουλου και Ευάνθη Χατζηβασιλείου.

«Στρατιωτικά τµήµατα της Εθνοφρουράς, υποστηριζόµενα υπό τεθωρακισµένων, επετέθησαν εναντίον του Προεδρικού Μεγάρου. Η Προεδρική Φρουρά, ενισχυθείσα υπό τµηµάτων του Εφεδρικού Σώµατος της Αστυνοµίας, προέβαλεν αντίστασιν. (...) Εκ του ΡΙΚ, το οποίον κατελήφθη υπό της Ε/Φ (σ.σ. Εθνοφρουράς), µετεδόθη διάγγελµα ταύτης, εις ο ανεφέρετο ότι ο Μακάριος είναι νεκρός».

Ετσι ξεκινάει το απόρρητο Ηµερήσιο ∆ελτίο Πληροφοριών επί Κύπρου - Τουρκίας της ΚΥΠ (Κεντρική Υπηρεσία Πληροφοριών) να περιγράφει το πραξικόπηµα της χουντικής κυβέρνησης Ιωαννίδη εναντίον του Μακαρίου που έλαβε χώρα στις 15 Ιουλίου 1974 και δόθηκε χθες στη δηµοσιότητα από την Εθνική Υπηρεσία Πληροφοριών. Η ΕΥΠ αποχαρακτήρισε για πρώτη φορά στην ιστορία της 58 απόρρητα δελτία που συνέταξαν τα στελέχη της από την 1η Ιουλίου µέχρι τις 31 Αυγούστου 1974, σε µια σπάνια κίνηση εξωστρέφειας, µε αφορµή τη συµπλήρωση 50 ετών από την κυπριακή τραγωδία.

Τα δελτία περιγράφουν τηλεγραφικά την πολιτική κατάσταση σε Κύπρο και Τουρκία και χρονικά καλύπτουν τις ηµέρες πριν από την ανατροπή του Μακαρίου, τις ηµέρες πριν και µετά την εκδήλωση της τουρκικής εισβολής (Αττίλας 1 και 2) και τις πρώτες ηµέρες της Μεταπολίτευσης. Εχει ενδιαφέρον βέβαια ότι το πραξικόπηµα περιγράφεται στο δελτίο της 16ης Ιουλίου και όχι την ηµέρα που συνέβη, όπως και η απουσία δελτίων την ηµέρα της εισβολής (20 Ιουλίου) και τις δύο επόµενες.

Τα δελτία συµπληρώνουν τις ψηφίδες του παζλ µιας κρίσιµης περιόδου για την ελληνική και την κυπριακή Ιστορία. Η «Κ» ζήτησε από δύο έγκριτους ιστορικούς µια πρώτη αποτίµηση.

Πλήρης αποτύπωση της χουντικής νοοτροπίας

TOY TAΣΟΥ ΣΑΚΕΛΛΑΡΟΠΟΥΛΟΥ*

Η πρόσφατη ενέργεια της Εθνικής Υπηρεσίας Πληροφοριών (ΕΥΠ) για την απόδοση στο κοινό και στην έρευνα δεκάδων δελτίων πληροφοριών είναι αξιέπαινη. Πρόκειται για δελτία των τότε ελληνικών µυστικών υπηρεσιών από τις ηµέρες του Ιουλίου και του Αυγούστου 1974. Πενήντα χρόνια µετά, το ελληνικό κράτος αποδεσµεύει δελτία πληροφοριών µιας καταστροφικής για τον ελληνισµό της Κύπρου εποχής.

Η ενέργεια συνάδει µε τα σύγχρονα κράτη, που δίνουν τη δυνατότητα σε ερευνητές για την τεκµηρίωση σηµαντικών γεγονότων. ∆εν πρόκειται για δηµοσίευση των καυτών µυστικών της χούντας σχετικά µε τις καταστροφικές προθέσεις που είχε για την Κύπρο. Ούτε έγγραφα που εξάπτουν τη φαντασία για τον µυστηριώδη κόσµο των κατασκόπων.

Τα έγγραφα, όπως συµβαίνει πολύ συχνά, µας επιβεβαιώνουν αυτά που ήδη εξωδίκως γνωρίζαµε. Το ίδιο συνέβη και µε τον Φάκελο της Κύπρου, όπου η ελληνική και η κυπριακή Βουλή ξεκίνησαν τη δηµοσίευσή του ήδη από το 2018.

Από τη συγκεκριµένη σειρά εγγράφων απουσιάζουν ενδεχοµένως κάποια µε περιεχόµενο που ενδέχεται να δηµιουργήσει ζητήµατα στη χώρα. Οχι σχετικά µε πρόσωπα, αλλά σχετικά µε την πολιτική της. Επίσης, µέρη εντός αυτών, λέξεις, φράσεις και παράγραφοι έχουν διαγραφεί, ενδεχοµένως για τον ίδιο λόγο.

Παρά το ότι στα δελτία δεν διαβάζουµε για τα κεντρικά γεγονότα και τους πρωταγωνιστές, διαβάζουµε και αντιλαµβανόµαστε τη χουντική καταστροφική νοοτροπία. Σε ένα γενικό πλαίσιο έχουµε µάθει διαβάζοντας ότι ο κόσµος των µυστικών υπηρεσιών είναι ένα κλειστό δωµάτιο για το ευρύ κοινό, για τους πολιτικοποιηµένους πολίτες, για τις αντιπολιτεύσεις των κρατών, αλλά πολύ συχνά και για τη συµπολίτευση κυβερνήσεων. Για τις ίδιες τις κυβερνήσεις, ενηµέρωση και λόγο έχουν ο πρωθυπουργός, οι αρµόδιοι υπουργοί και η ηγεσία των Ενόπλων ∆υνάµεων.

Αυτά συµβαίνουν στις δηµοκρατικές χώρες. Τουλάχιστον θα έπρεπε να συµβαίνουν. Η νεότερη Ιστορία και η σύγχρονή µας εποχή αναφέρουν συχνά µυστικές υπηρεσίες ή κλάδους τους ή ακόµη και οµάδες πρακτόρων ή και πράκτορες, οι οποίοι εµφορούµενοι από ιδεολογικές εµµονές παραποίησαν εντολές ή χωρίς κεντρικές εντολές σχεδίασαν και πραγµατοποίησαν ενέργειες αντίθετες µε την πολιτική των κυβερνήσεών τους.

∆εν είναι η συγκεκριµένη περίπτωση. Μάλλον το ανάποδο ισχύει τώρα. Συνδεόµενο το περιεχόµενο των εγγράφων µε βιβλία µελετητών της περιόδου Ιουλίου - Αυγούστου 1974, µε βιβλία - µαρτυρίες, µε το περιεχόµενο του Φακέλου της Κύπρου, αλλά και µε έρευνες όπως του Αλέξη Παπαχελά στο ντοκιµαντέρ «Σκοτεινή δεκαετία», προκύπτει κάτι δραµατικό και αναµενόµενο για την τότε ελληνική περίπτωση. Η απόλυτη ασυνεννοησία µεταξύ της ηγεσίας του Ιωαννίδη, των στρατιωτικών µονάδων και των µυστικών υπηρεσιών.

Η περίπτωση των προσφάτως αποχαρακτηρισθέντων δελτίων της τότε ΚΥΠ (Κεντρική Υπηρεσία Πληροφοριών) αφορά το χουντικό πραξικόπηµα κατά του αρχιεπισκόπου και προέδρου της Κύπρου Μακαρίου, την τουρκική εισβολή που φυσικώ τω τρόπω ακολούθησε και τα πρώτα βήµατα της Μεταπολίτευσης.

Στα πλέον των σαράντα δελτίων της ΚΥΠ προκύπτει η λεπτοµερής παρακολούθηση των διαφορών και συγκρούσεων εντός της ελληνοκυπριακής κοινότητας και η κακοµεταχείριση, όπως γράφεται, των αντιµακαριακών κρατουµένων.

Καταγράφονται πολλές πληροφορίες για την τουρκική στάση έναντι της Ελλάδας και η άρνηση από ελληνικής πλευράς για διαπραγµατεύσεις µε την Τουρκία. Καταγράφονται µε µεγάλες λεπτοµέρειες οι κινήσεις και µετακινήσεις τουρκικών µονάδων και χωροφυλακής, από την Κεσσάνη της Ανατολικής Θράκης έως τη Σµύρνη και τα τουρκικά σύνορα µε τη Συρία, όπως επίσης και λεπτοµέρειες για πτήσεις πολεµικών αεροσκαφών.

Επαναλαµβανόµενο θέµα η (αντιχουντική) απόφαση Μακαρίου για µείωση της παρουσίας των Ελλαδιτών αξιωµατικών στο κυπριακό έδαφος. Μια ενέργεια διά της οποίας ήλπιζε ότι θα απελευθερωνόταν από τη χουντική πίεση. Ενδιαφέρον έχουν τα έγγραφα µε θέµα «Ηµερήσιον ∆ελτίον Πληροφοριών επί Τουρκίας Κύπρου». Η κοινή τοποθέτηση των δύο κρατών στην ίδια οµάδα πληροφοριών σηµαίνει και την απόλυτη σύνδεση µεταξύ τους. Ωστόσο, στο γεγονός αυτό, παρά τις πολλές προειδοποιήσεις προς τον Ιωαννίδη, δεν δόθηκε η αρµόζουσα σηµασία, µε καταστροφικά αποτελέσµατα.

Καταγράφεται, χωρίς να δοθεί βαρύτητα από τον Ιωαννίδη, ο σχεδιασµός άσκησης τουρκικού ναυτικού στο βορειοανατολικό Αιγαίο από 12 έως 20 Ιουλίου. Καταγράφονται επίσης οι τουρκικές εντυπώσεις για τις συνέπειες της µειώσεως των Ελλαδιτών αξιωµατικών στην Κύπρο.

Το πραξικόπηµα δεν ξεχωρίζει ως γεγονός - τοµή στη ροή της αντίληψης (;) αλλά και των πληροφοριών που αποστέλλονται στην Αθήνα. Ωστόσο, καταγράφονται στοιχεία από την πύκνωση της στρατιωτικής τουρκικής κινητικότητας, ιδιαιτέρως περί του κόλπου της Αλεξανδρέττας, στα σύνορα Τουρκίας - Συρίας, απέναντι δηλαδή από τη χερσόνησο της Καρπασίας στην κατεχόµενη σήµερα περιοχή από τις τουρκικές δυνάµεις. Είναι ενέργειες που ευσυνείδητα στελέχη της ΚΥΠ, όπως ο Αλέξανδρος Σηµαιοφορίδης, τότε επικεφαλής του κλιµακίου της ΚΥΠ στην Κυρήνεια, είχε καταγράψει και ενηµερώσει επειγόντως την Αθήνα για επικείµενη τουρκική απόβαση.

Η συνέχεια των αναφορών οδηγεί στα ίδια συµπεράσµατα. Τη λειτουργία στην Ελλάδα της χούντας του Ιωαννίδη, µιας καταστροφικής συνωµοσίας, η οποία µε βάση τις εµµονές της κινήθηκε στην Κύπρο χωρίς κανένα όριο ασφαλείας, µε κυρίαρχη την παρόρµηση που ήθελε τον υπό συνωµοσία στρατό ρυθµιστή και χειριστή κάθε ελληνικής ενέργειας.

Ας σηµειωθεί ότι ο τότε αρχηγός της ΚΥΠ, στρατηγός Λάµπρος Σταθόπουλος, δήλωσε στην κατάθεσή του στη Βουλή στον Φάκελο της Κύπρου (τόµος ΙΒ. 2024) ότι η ΚΥΠ δεν είχε την παραµικρή ενηµέρωση για το πραξικόπηµα κατά του Μακαρίου.

Σε ένα κράτος που οι µυστικές υπηρεσίες δεν έχουν ενηµέρωση για τις ενέργειες της εξουσίας και στο ίδιο κράτος η εξουσία δεν λαµβάνει υπ’ όψιν της τις καθοριστικές πληροφορίες των µυστικών υπηρεσιών, οι εθνικές καταστροφές δεν αποφεύγονται.

* Ιστορικός, υπεύθυνος του Ιστορικού Αρχείου του Μουσείου Μπενάκη. 

Οι καταστροφικές αποφάσεις για την Κύπρο

Του ΕΥΑΝΘΗ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ* 

Ο αποχαρακτηρισµός των δελτίων πληροφοριών της ΚΥΠ του Ιουλίου και του Αυγούστου 1974 για την Κύπρο και την Τουρκία είναι ένα µεγάλο βήµα προς τη σωστή κατεύθυνση. Τα έγγραφα αυτά διατίθενται στην έρευνα στην 50ή επέτειο της τουρκικής εισβολής στην Κύπρο: περιλαµβάνονται όλα τα δελτία της περιόδου των δύο µηνών κατά τους οποίους εκτυλίχθηκε η εισβολή.

Οπως µάλιστα αναφέρει ο διοικητής της ΕΥΠ στο σχετικό του σηµείωµα, υπάρχει η προοπτική να ακολουθηθεί ο δρόµος αυτός για τον αποχαρακτηρισµό και άλλων εγγράφων της υπηρεσίας. Ας σηµειωθεί ότι λίγες είναι οι χώρες –και πρόκειται για κράτη του δυτικού κόσµου– που διαθέτουν τα έγγραφα των συναφών υπηρεσιών τους στο κοινό και τους ερευνητές.

Το υλικό που δηµοσιοποιεί πλέον η ΕΥΠ προσφέρει σηµαντικά τεκµήρια και εικόνες για την κρίσιµη εκείνη εποχή. Το πρώτο στοιχείο: είναι µάλλον εµφανές ότι η ίδια η ΚΥΠ δεν ήταν ενήµερη του σχεδιασµού για το πραξικόπηµα της 15ης Ιουλίου 1974 εναντίον του προέδρου της Κυπριακής ∆ηµοκρατίας, αρχιεπισκόπου Μακαρίου.

Τα έγγραφα των ηµερών αυτών, τα οποία µάλιστα απευθύνονται στην ηγεσία των Ενόπλων ∆υνάµεων (και άρα είναι αδιανόητο να έχουν γραφεί µε σκοπό να παραπλανήσουν τους αποδέκτες), είναι συντεταγµένα µε δεδοµένη την υπόθεση ότι η εξουσία του Μακαρίου θα διατηρείτο. Καµία υπηρεσία, και µάλιστα αυτής της βαρύτητας, δεν θα παραπλανούσε τα επιτελεία επίτηδες, και πάντως µε την προοπτική να διαψευσθεί τις επόµενες λίγες ώρες, όταν θα ξεσπούσε το πραξικόπηµα κατά του Μακαρίου.

Ωστόσο, αυτό είναι ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον στοιχείο για τον τρόπο µε τον οποίο ενεργούσαν (και µε τον οποίο καταλάβαιναν τον κόσµο – ή δεν τον καταλάβαιναν) ο Ιωαννίδης και οι άνθρωποί του. Ισως δεν θα πρέπει να µας εκπλήσσει, εάν κράτησαν ακόµη και την ΚΥΠ στο σκοτάδι. Ως έµπειροι συνωµότες, φαίνεται ότι ήθελαν να γνωρίζει τον σχεδιασµό τους ο µικρότερος δυνατός κύκλος ανθρώπων, ώστε να διατηρηθεί το πλεονέκτηµα του αιφνιδιασµού, τόσο κρίσιµο για τη δηµιουργία ενός τετελεσµένου. Είχαν µάθει καλά τη δουλειά των πραξικοπηµάτων που δηµιουργούν ακριβώς αυτό – τετελεσµένα. Ως προετοιµασία για ένα «πραξικόπηµα» ακούγεται λογικό.

Είναι όµως καταστροφικό για την περίπτωση της Κύπρου το 1974. Εάν βασικές υπηρεσίες ασφαλείας κρατήθηκαν ανενηµέρωτες, το στοιχείο αυτό είναι εντελώς παράλογο, καθώς το πραξικόπηµα εναντίον του Μακαρίου απειλούσε να προκαλέσει τουρκική εισβολή στην Κύπρο και ελληνοτουρκικό πόλεµο, σε ένα Αιγαίο που παρέµενε ανοχύρωτο. Γίνεται έτσι ακόµη περισσότερο έκδηλη η τραγική και απόλυτη έλλειψη προετοιµασίας για πόλεµο από την πλευρά της ιωαννιδικής ηγεσίας. Οι χουντικοί, µε άλλα λόγια, ήξεραν να κάνουν πραξικοπήµατα. Πόλεµο δεν µπορούσαν να διαχειριστούν.

Το ίδιο συµπέρασµα ανακύπτει από το γεγονός ότι τα δελτία της ΚΥΠ, στις ηµέρες πριν από την τουρκική εισβολή, περιέγραφαν µε επάρκεια τις τουρκικές πολεµικές προετοιµασίες. Ωστόσο, οι προειδοποιήσεις δεν λήφθηκαν υπόψη από τον Ιωαννίδη. Τα έγγραφα αυτά επιβεβαιώνουν ένα βασικό πόρισµα των ερευνών του Αλέξη Παπαχελά, ότι δηλαδή οι προειδοποιήσεις υπήρξαν αλλά αγνοήθηκαν από τον ίδιο τον Ιωαννίδη, που αρνείτο πεισµατικά να έρθει σε επαφή µε την πραγµατικότητα και να αφήσει τη χώρα να προετοιµαστεί για µια σύγκρουση που πλέον εµφανώς ερχόταν.

Για µία ακόµη φορά, η µοιραία αδυναµία των χουντικών να καταλάβουν τη δυναµική του πολέµου (και όχι απλώς των πραξικοπηµάτων) έγινε φανερή. Αυτή τη φορά, µόλις δύο ηµέρες πριν από την τουρκική εισβολή... Η διάθεση των εγγράφων αυτών στην έρευνα προσθέτει ένα σηµαντικό υλικό στην προσπάθειά µας να συγκροτήσουµε µια συνολική εικόνα. Πρόκειται για µια πολύτιµη πηγή. Οπως όµως συµβαίνει µε κάθε ιστορική πηγή, στο χέρι µας είναι να την αξιοποιήσουµε δηµιουργικά, µε γνώση και µε περίσκεψη, στην πορεία προς τον εθνικό αναστοχασµό.

* Καθηγητής στο Τµήµα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστηµίου Αθηνών, γενικός γραµµατέας του Ιδρύµατος της Βουλής για τον Κοινοβουλευτισµό και τη ∆ηµοκρατία.

"ΕΣΤΙΑ", 14/11/84, κύριο+εσωτερικό θέμα

"ΑΠΟΓΕΥΜΑΤΙΝΗ", 14/11/24

"ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ", 14/11/24