"....Επικρατεί η άποψη ότι η άμυνα ασκείται έναντι μιας επίθεσης που έχει συμβεί. Παρ' όλα αυτά έχει γίνει αποδεκτή και η προληπτική άμυνα όταν η επίθεση, παρότι δεν έχει εκδηλωθεί, είναι άμεση και επικείμενη, και αν εξουδετερωθεί έγκαιρα μπορεί να αποτρέψει εχθροπραξίες αλλά και να περισώσει προοπτικά ανθρώπινα θύματα. Οι ίδιοι όροι της άμυνας ισχύουν και εν προκειμένω. Η προληπτική άμυνα συνήθως συνδέεται, ως προληπτικό μέτρο, και με την προπαρασκευή και οργάνωση στην οποία ένα κράτος καταφεύγει προκειμένου να είναι σε θέση να αποκρούσει ή να αντιμετωπίσει με αποτελεσματικότητα μια επίθεση, ανεξαρτήτως από το εάν και πότε θα συμβεί. Δηλαδή να έχει εξοπλίσει κάθε γωνιά της επικράτειάς του για κάθε ενδεχόμενο...."

Από την "ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ" και "ΤΑ ΝΕΑ"

"Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ", κύριο θέμα, 14/02/20

"ΤΑ ΝΕΑ", 14/02/20

ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ ΧΑΡΑΛΑΜΠΑΚΗ (επικαιροποίηση)
Μετ’ εμποδίων θα ξεκινήσει την επόμενη εβδομάδα στην Αθήνα ο διάλογος των στρατιωτικών επιτροπών για τα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης Ελλάδας – Τουρκίας. Η Αγκυρα επιμένει στην πρακτική των ακραίων προκλήσεων στο Αιγαίο, όπως φανερώνουν οι 14 υπερπτήσεις τουρκικών μαχητικών σε έξι ελληνικά νησιά και οι 53 παραβιάσεις που καταγράφηκαν χθες, Πέμπτη.

Ο νέος γύρος υπερπτήσεων από τουρκικά F-16 σημειώθηκε μάλιστα μόλις λίγες ώρες μετά την προτροπή του υπουργού Αμυνας Νίκου Παναγιωτόπουλου στον τούρκο ομόλογό του Χουλουσί Ακάρ να απέχει η Τουρκία από ενέργειες που προκαλούν ένταση. Οι δύο υπουργοί, στο τετ α τετ που είχαν στις Βρυξέλλες, συμφώνησαν ότι είναι σημαντικό να παραμείνουν τα κανάλια επικοινωνίας των δύο πλευρών ανοιχτά, όμως όσα έγιναν χθες στο Αιγαίο δείχνουν ότι η Αγκυρα δεν έχει διάθεση να προχωρήσει σε αποκλιμάκωση.

Στο ελληνικό «Πεντάγωνο» υπάρχει προβληματισμός για τρεις λόγους: Ο πρώτος είναι η επιμονή της Τουρκίας να στέλνει πλέον σχεδόν σε καθημερινή βάση οπλισμένα τουρκικά μαχητικά πάνω από ελληνικά νησιά κυρίως στο Νότιο και στο Ανατολικό Αιγαίο. Η τουρκική αεροπορία προχώρησε χθες για τέταρτη συνεχόμενη ημέρα σε υπερπτήσεις σε Παναγιά, Οινούσσες, Λειψούς, Φαρμακονήσι, Αρκιούς και Αγαθονήσι ανεβάζοντας τον συνολικό αριθμό τους από την αρχή του χρόνου σε 92(!), όταν πέρυσι είχαν καταγραφεί όλη τη χρονιά 124, και το πρώτο δίμηνο του 2019 ήταν μόλις 7. Σημειώνεται ότι αυτή την εβδομάδα έχουν καταγραφεί 30 υπερπτήσεις και αν η Τουρκία συνεχίσει στους ίδιους επιθετικούς ρυθμούς ο περσινός αριθμός (124) θα μοιάζει σύντομα πολύ χαμηλός…

Μένουν πολύ ώρα πάνω από το Αιγαίο

Το δεύτερο στοιχείο που αναλύεται από τους έλληνες επιτελείς είναι η πολύωρη παραμονή των τουρκικών αεροσκαφών πάνω από το Αιγαίο και η φανερή πρόθεσή τους να «εκνευρίσουν» τους έλληνες πιλότους. Είναι χαρακτηριστικό ότι χθες 10 τουρκικά F-16 προχωρούσαν σε παραβιάσεις του εθνικού εναέριου χώρου της Ελλάδας και σε υπερπτήσεις σε ελληνικά νησιά από τις 10 το πρωί έως τις 6 το απόγευμα (με μικρά διαλείμματα). Προκαλούσαν δηλαδή ακόμα και όταν είχε αρχίσει να σκοτεινιάζει. Και όπως επισημαίνουν έμπειροι αξιωματικοί της Αεροπορίας, δεν αποκλείεται οι Τούρκοι να χρησιμοποίησαν και το air tanker για ανεφοδιασμό καυσίμων προκειμένου να παραμείνουν τόσες ώρες εν πτήσει. Για ακόμα μία φορά χθες πάντως, σύμφωνα με πληροφορίες, η απάντηση που πήρε η τουρκική αεροπορία ήταν δυναμική, από 12 ελληνικά μαχητικά, 10 F-16 και ένα ζευγάρι Mirage 2000 – τα οποία απογειώθηκαν από τη Σκύρο. Αναχαίτισαν, όπως κάνουν κατά πάγια πρακτική, τα τουρκικά μαχητικά.

Ακόμα ένα στοιχείο που απασχολεί το «Πεντάγωνο» είναι η επιμονή της Τουρκίας να «σημαδεύει» συγκεκριμένα νησιά στο Βορειοανατολικό και στο Νοτιανατολικό Αιγαίο. Οι Οινούσσες, η Παναγιά, το Αγαθονήσι, το Φαρμακονήσι είναι από τα νησιά που έχουν μπει δεκάδες φορές στο στόχαστρο της τουρκικής αεροπορίας πραγματοποιώντας εκεί υπερπτήσεις. Στρατιωτικές πηγές έχουν επισημάνει στα «ΝΕΑ» πως δεν αποκλείεται η Αγκυρα να επιλέγει τις υπερπτήσεις σε αυτά τα νησιά επιδιώκοντας να τα «γκριζάρει» εμπράκτως.

Υπό αυτά τα δεδομένα αποτελεί ερωτηματικό τι αποτέλεσμα μπορεί να έχει η επανέναρξη του διαλόγου για τα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι έλληνες και τούρκοι υπουργοί θα βρεθούν ξανά μαζί σε «ουδέτερο» έδαφος, στη Διάσκεψη του Μονάχου για την Ασφάλεια, σήμερα. Παρόντες θα είναι οι υπουργοί Εξωτερικών της Ελλάδας Νίκος Δένδιας και της Τουρκίας Μεβλούτ Τσαβούσογλου, χωρίς όμως να έχει προγραμματιστεί κάποιο ραντεβού, έστω μικρής διάρκειας. Εως χθες ελληνικές διπλωματικές πηγές επαναλάμβαναν ότι από τη στιγμή που η Τουρκία συνεχίζει να έχει την ίδια επιθετική συμπεριφορά «οι συνθήκες δεν επιτρέπουν μια συνάντηση» Δένδια – Τσαβούσογλου.

Δένδιας στο Αλγέρι

Ο έλληνας υπουργός Εξωτερικών μετέβη χθες στο Αλγέρι, όπου συναντήθηκε με τον αλγερινό ομόλογό του Σάμπρι Μπουκαντούμ. Επρόκειτο για ακόμα έναν σταθμό του Νίκου Δένδια στον διπλωματικό μαραθώνιο που πραγματοποιεί προκειμένου να μεταφερθεί σε όλες τις χώρες της περιοχής η ανησυχία της Ελλάδας για το τουρκολιβυκό σύμφωνο αλλά για την τουρκική παρουσία στη Λιβύη. Ο υπουργός Εξωτερικών επανέλαβε ότι το μνημόνιο «είναι άκυρο και ανυπόστατο, παντελώς εκτός του πεδίου εφαρμογής του διεθνούς δικαίου, και δεν παράγει οποιοδήποτε έννομο αποτέλεσμα». Από την πλευρά του ο αλγερινός υπουργός επισήμανε πως καμία οντότητα στη Λιβύη σήμερα δεν μπορεί να επικαλεστεί ότι έχει τη νόμιμη εξουσία να υπογράφει μνημόνια, συμφωνίες ή να εκπροσωπεί τον λιβυκό λαό.

Οι επαφές του Νίκου Δένδια θα συνεχιστούν τη Δευτέρα στις Βρυξέλλες, όπου θα παραστεί στο Συμβούλιο Εξωτερικών Υποθέσεων, ενώ την Τετάρτη έχει προγραμματισμένη επίσκεψη στον Λίβανο.

ΤΟΥ ΠΕΤΡΟΥ ΛΙΑΚΟΥΡΑ

Η αποστρατιωτικοποίηση δεν είναι θεσμός του διεθνούς δικαίου. Εχει αναπτυχθεί ως αποτέλεσμα συμβατικών υποχρεώσεων που έχουν αναληφθεί με μια προοπτική ενός προσωρινού καθεστώτος, προκειμένου να προληφθεί μια κρίση ή να αποφεύγονται πιθανές εστίες κρίσης με μια προβλεπόμενη ζώνη αφοπλισμού. Περιορισμός ανάπτυξης στρατιωτικών δυνάμεων και εγκαταστάσεων, εν είδει μερικής αποστρατιωτικοποίησης, προβλέφθηκε στα συμβατικά κείμενα της Λωζάννης το 1923 για τα νησιά του Βορείου Αιγαίου. Μια πρακτική που ξεκίνησε στις αρχές του περασμένου αιώνα, όταν υπήρχε η φρούδα υπόσχεση ότι την ασφάλεια των εδαφών που δεν θα ανέπτυσσαν στρατό θα ανελάμβανε η Κοινωνία των Εθνών.

Διαψεύσθηκε όμως σύντομα και έγινε αντιληπτό ότι την ασφάλεια των εδαφών αναλαμβάνουν μόνο τα κράτη που ελέγχουν τα εδάφη αυτά κατά κυριαρχία. Η αντίληψη περί ασφάλειας ενισχύθηκε ακόμη περισσότερο μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν απαγορεύθηκε η χρήση βίας και εμπεδώθηκε, ως ενισχυμένη αρχή του διεθνούς δικαίου, η νόμιμη άμυνα απέναντι στην αυθαίρετη χρήση βίας. Το δικαίωμα της νόμιμης άμυνας είναι συμφυές για κάθε κράτος προκειμένου να διασφαλίσει την εδαφική ακεραιότητά του, καθώς και την ειρήνη και την ασφάλεια των πολιτών του. Δεν μπορεί να περιμένει το κράτος να μεριμνήσει για την ακεραιότητα του εδάφους του κανείς άλλος, και, επειδή το διεθνές σύστημα είναι αποκεντρωμένο, για την άμυνα προνοεί και ενεργεί το ίδιο το κράτος που είναι θύμα μιας επίθεσης. Αυτή η αντίληψη είναι κοινή και ισχύει μεταξύ όλων των κρατών.

Πρέπει όμως να έχουν εκπληρωθεί οι δύο όροι της αναγκαιότητας και της αναλογικότητας. Αναγκαιότητα σημαίνει ότι δεν υπάρχει άλλη εναλλακτική λύσηδιότι έχει εξαντληθεί κάθε δυνατότητα απόκρουσης με άλλα μέσα και η κατάσταση είναι άμεση και πιεστική. Η αναλογικότητα σημαίνει ότι το μέσο πρέπει να είναι ανάλογο του σκοπού. Πρωτίστως πρέπει να πρόκειται για σοβαρή παραβίαση. Να μην αποκρούεται μια επίθεση με υπερβολικά μέσα αν είναι εφικτό να επιτευχθεί ο ίδιος σκοπός με ηπιότερα μέσα. Η δε άμυνα, χωρίς υπέρβαση των ορίων άσκησής της, πρέπει να περιορίζεται στην αποκατάσταση του θιγομένου δικαιώματος μόνο.

Επικρατεί η άποψη ότι η άμυνα ασκείται έναντι μιας επίθεσης που έχει συμβεί. Παρ' όλα αυτά έχει γίνει αποδεκτή και η προληπτική άμυνα όταν η επίθεση, παρότι δεν έχει εκδηλωθεί, είναι άμεση και επικείμενη, και αν εξουδετερωθεί έγκαιρα μπορεί να αποτρέψει εχθροπραξίες αλλά και να περισώσει προοπτικά ανθρώπινα θύματα. Οι ίδιοι όροι της άμυνας ισχύουν και εν προκειμένω.

Η προληπτική άμυνα συνήθως συνδέεται, ως προληπτικό μέτρο, και με την προπαρασκευή και οργάνωση στην οποία ένα κράτος καταφεύγει προκειμένου να είναι σε θέση να αποκρούσει ή να αντιμετωπίσει με αποτελεσματικότητα μια επίθεση, ανεξαρτήτως από το εάν και πότε θα συμβεί. Δηλαδή να έχει εξοπλίσει κάθε γωνιά της επικράτειάς του για κάθε ενδεχόμενο.

Η νόμιμη άμυνα είναι κανόνας αυξημένης ισχύος στο διεθνές δίκαιο. Θα μπορούσε να ειπωθεί ότι υπερισχύει κανόνα συμβατικού δικαίου.

Το να επικαλείται σήμερα η Τουρκία την αποστρατιωτικοποίηση των νησιών είναι μια παρωχημένη συζήτηση, διότι το εντελώς συμβατικό καθεστώς αποστρατιωτικοποίησης είναι προσωρινό. Εξάλλου, η Τουρκία δεν μπορεί να επικαλείται συνθήκες που είτε έχουν αντικατασταθεί, όπως η Σύμβαση της Λωζάννης του 1923 από τη Συνθήκη του Μοντραί του 1936, όσον αφορά στον επανεξοπλισμό της Λήμνου και της Σαμοθράκης. Είτε δεν την αφορούν και δεν μπορεί να επικαλείται σχετικές διατάξεις ως μη συμβαλλόμενο μέρος, όπως η Συνθήκη των Παρισίων του 1947 για τα Δωδεκάνησα. Είτε της Συνθήκης της Λωζάννης του 1923 όσον αφορά στα νησιά του Βορείου Αιγαίου.

Οσον αφορά στις συνθήκες που προβλέπουν αποστρατιωτικοποίηση, πέραν του λόγου καταγγελίας τους λόγω ριζικής μεταβολής των περιστάσεων, ιδίως μετά το 1974, παρότι απαιτείται να ακολουθηθεί μια διαδικασία, προβάλλεται - και ορθώς - το επιχείρημα περί του δικαιώματος της νόμιμης άμυνας, το οποίο ως αυξημένης ισχύος έναντι μιας συμβατικής υποχρέωσης σαφώς δεν αφήνει περιθώρια να αμφισβητηθεί. Το δικαίωμα νόμιμης άμυνας, εν προκειμένω ως ανάγκη προληπτικών μέτρων και προετοιμασίας για τη δυνατότητα άσκησης του δικαιώματος, διασφαλίζει την εδαφική ακεραιότητα που δεν εγγυάται η αποστρατιωτικοποίηση.

-Ο Πέτρος Λιάκουρας είναι καθηγητής Διεθνούς Δικαίου στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς. Πλήρης ανάλυση στο Π. Λιάκουρας, «Η αποστρατικοποίηση με τη Συνθήκη της Λωζάννης: όψεις ασφάλειας και εξελίξεις», στο βιβλίο 90 Χρόνια από τη Συνθήκη της Λωζάννης, με επιμέλεια των Φ. Παζαρτζή και Κ. Αντωνόπουλου, 2014

"Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ", 14/02/20

"ΤΑ ΝΕΑ". 14/02/20