Από "ΤΑ ΝΕΑ/ΣΑΒΒΑΤΟΚΥΡΙΑΚΟ"
 |
| "ΤΑ ΝΕΑ/ΣΑΒΒΑΤΟΚΥΡΙΑΚΟ", 15-16/02/20 |
 |
| "ΤΑ ΝΕΑ/ΣΑΒΒΑΤΟΚΥΡΙΑΚΟ", 15-16/02/20 |
ΜΚΟ: Αγγελοι ή δαίμονες
ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗ Ν. ΜΑΝΙΑΤΗ
Ενα φάντασμα κι ένα ερώτημα πλανώνται πάνω απ' το μείζον θέμα του Προσφυγικού - Μεταναστευτικού, μα και πάνω απ' τον δημόσιο λόγο. Με μανιχαϊστικό τρόπο η ελληνική κοινωνία και η πολιτική αποφάσισαν για άλλη μία φορά να χωριστούν. Για κάποιους οι ΜΚΟ σχεδόν ευθύνονται για τις ροές των προσφύγων και τον τρόπο και την ποιότητα της διαχείρισης του ζητήματος. Για άλλους, απλώς βοηθούν και αναπληρώνουν ένα ολόκληρο κράτος σε μια συγκυρία που το θέμα φουντώνει, στα προσφυγονήσια. Η όλη αντιπαράθεση αναζωπυρώθηκε μετά την υπερψήφιση της τροπολογίας για τη συγκρότηση ειδικού μητρώου καταγραφής των ΜΚΟ, με πρωτοβουλία της κυβέρνησης. Αυτονόητα σωστή, θα λέγαμε, αφού από την αρχή του Προσφυγικού ένα άρωμα πλημμελούς ελέγχου αναδινόταν και τροφοδοτούσε σενάρια. Ακόμη και τα πιο συνωμοσιολογικά.
Οπως είπε ο κυβερνητικός εκπρόσωπος Στέλιος Πέτσας, «στόχος είναι να υπάρξει έλεγχος στη δράση εκατοντάδων ΜΚΟ που λειτουργούν στη χώρα μας. Στο μητρώο αυτό θα καταχωρίζονται τα μέλη, οι υπάλληλοι, αλλά και οι συνεργάτες των οργανώσεων, ώστε να υπάρχει διαφάνεια και λογοδοσία, καθώς πολλές ΜΚΟ συνέβαλαν καθοριστικά στην αντιμετώπιση του προβλήματος, αλλά άλλες λειτούργησαν με προβληματικό και παρασιτικό τρόπο». Με το ερώτημα βέβαια, απ' την άλλη πλευρά, αν είναι το σωστό timing ή αν είναι έτοιμες οι κρατικές δομές που θα αναπληρώσουν την όποια συμβολή των ΜΚΟ στο Προσφυγικό να θέσουν κανόνες. Το τελευταίο ακούγεται παράδοξο αφού, σχηματικά, θα λέγαμε, οι ΜΚΟ απ' τη φύση και τη σύστασή τους και ενώ συχνά καταστατικά είναι ιδρυμένες για μη κυβερνητικούς λόγους υποκαθιστούν το κράτος - αυτό το τελευταίο έχει την ευθύνη και στο Προσφυγικό εκμεταλλεύθηκε τις ΜΚΟ και την τεχνογνωσία τους. Για όποιον έχει πάει στην οριακή Μόρια, για παράδειγμα, υπάρχουν ΜΚΟ που εργάζονται πυρετωδώς και καλά για την υποδοχή μεταναστών και προσφύγων στο πεδίο. Το ερώτημα εδώ βέβαια έχει να κάνει με τη διαφάνεια και την κωδικοποίηση των οργανώσεων, κάτι με το οποίο συμφωνούν όλοι.
Η εμπειρία και τα λάθη
«Οι ΜΚΟ που έδρασαν τόσο στην έξαρση της προσφυγικής - μεταναστευτικής κρίσης όσο και στην επόμενη φάση της έκαναν σοβαρά λάθη, όμως χωρίς τη συνδρομή τους δεν θα είχε επιτευχθεί η διαχείριση της κρίσης που έγινε. Η εμπειρία τους στη διαχείριση ανθρωπιστικών κρίσεων τη στιγμή ακριβώς που συμβαίνει και η συνδρομή τους στην ελληνική πολιτεία ήταν σημαντικές» μας λέει παράγοντας που ξέρει καλά το Προσφυγικό, μα θέλει να διατηρήσει την ανωνυμία του. Πέραν αυτού, όμως, τα χρήματα τα οποία εισέπραξαν από την Ευρωπαϊκή Ενωση δεν έγιναν ποτέ γνωστά καθώς παρά τις συνεχείς επικλήσεις της ελληνικής κυβέρνησης να κάνουν γνωστά τα οικονομικά τους στοιχεία σχετικά με τη δράση τους στην Ελλάδα, δεν το έκαναν ποτέ. Υπήρξαν φυσικά ΜΚΟ που συνέβαλαν στη διαχείριση της προσφυγικής - μεταναστευτικής κρίσης. Εδώ βέβαια πρέπει να πούμε πως παράλληλα με τη συνδρομή των ΜΚΟ πολύ σημαντικό ρόλο έπαιξε και η αλληλεγγύη που έδειξαν οι πολίτες για μεγάλο διάστημα.
Θυμίζουμε πως δεν έχει περάσει καιρός από τότε που τα κοινωνικά δίκτυα πλημμύριζαν με τη φωτογραφία διά χειρός Λευτέρη Παρτσάλη με τις γιαγιάδες που φροντίζουν ένα μωρό - προσφυγάκι στη Σκάλα Συκαμιάς. Και στο πιο ευρύ πεδίο, συλλογικότητες κατέφθαναν στα νησιά υποδοχής από το 2015 και έστηναν δομές αλληλεγγύης, εδώ το πεδίο σιγά σιγά βέβαια κατελήφθη από ΜΚΟ που και το know how είχαν και το δυναμικό. Εξάλλου, οι ΜΚΟ δεν έχουν κάποιο ιδιαίτερα «σκληρό» πλαίσιο για να δημιουργηθούν. Είναι βέβαια σαφές ότι υπήρξαν ΜΚΟ οι οποίες προσπάθησαν να εκμεταλλευθούν την προσφυγική κρίση για οικονομικά - κυρίως - οφέλη. Ολες αυτές θα ήταν απόλυτα έκθετες αν οι ΜΚΟ που διαχειρίστηκαν χρήματα της ΕΕ έκαναν γνωστά τα οικονομικά τους στοιχεία (έσοδα - έξοδα κ.τ.λ.). Στο πλαίσιο όμως της αυτόνομης λειτουργίας των ΜΚΟ μπορούν να «κρύβονται» και αυτές που δρουν εκμεταλλευόμενες την κατάσταση και τους ανθρώπους. Αυτή είναι η αλήθεια. Αλλά και μια α λα ελληνικά κατάσταση, ως συνήθως, όπου οι μπίζνες διαχέονται με την κακοδιαχείριση ή και την προχειρότητα των κυβερνήσεων διαχρονικά και όλοι μαζί σήμερα κυνηγούν τις μάγισσες.
Θα πρέπει πάντως να πούμε πως πολύ πριν σχηματιστεί η κυβέρνηση Μητσοτάκη είχε συσταθεί το μητρώο ΜΚΟ (μιλάμε για το 2016) από τον τότε αναπληρωτή υπουργό Εσωτερικών και αρμόδιο για θέματα μεταναστευτικής πολιτικής Γιάννη Μουζάλα. Εναν πολύπειρο άνθρωπο που παρεμπιπτόντως ήξερε και ξέρει το θέμα, αν και συχνά στις συριζαϊκές ημέρες διακυβέρνησης δέχθηκε τα πυρά από τους συντρόφους του, κυρίως για τη Συμφωνία Ελλάδας - Τουρκίας ή τη Μόρια και την κατάσταση στα hotspots. Επιστρέφοντας στο θέμα μας, σε αυτά που ζητούνταν από τον νόμο ήταν να γίνονται γνωστά και τα φυσικά πρόσωπα που δραστηριοποιούνται στις δομές. Η πρώτη καταγραφή ΜΚΟ λειτουργεί ως βάση λοιπόν στη νεότερη καταγραφή που ανακοίνωσε ο υπουργός Μετανάστευσης και Ασύλου Νότης Μηταράκης. Η καταγραφή των προσώπων, λόγω του δαιδαλώδους τρόπου που είναι δομημένες οι ΜΚΟ, δεν είναι εύκολο να γίνει. Ο έλεγχος των ΜΚΟ και η καταγραφή τους όμως είναι απαραίτητα - και σε αυτό κανείς δεν διαφωνεί. Το άλλο που είναι απαραίτητο είναι οι ΜΚΟ να δημοσιοποιήσουν τα χρήματα που διαχειρίστηκαν και πώς αυτά κατανέμονται. Ο έλεγχος βέβαια είναι δουλειά της ΕΕ. Αν λοιπόν οι ίδιες οι ΜΚΟ δεν κάνουν γνωστά αυτά τα στοιχεία, οφείλει η ΕΕ να προχωρήσει στον έλεγχο και στη γνωστοποίηση των αποτελεσμάτων σ' αυτές (στο οικονομικό σκέλος πάντα), όπως λένε πηγές που έχουν γνώση του Προσφυγικού.
Η χρηματοδότηση
Ακόμη και το σκέλος των εργασιακών σχέσεων του προσωπικού τους είναι ένα σημείο ελέγχου. Οφείλουμε πάντως να πούμε πως οι ΜΚΟ που σχετίζονται με την υποδοχή μεταναστών έχουν ως χρηματοδότη τους την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Συνεργάζονται με το εδώ κράτος. Μεγάλες ΜΚΟ που είναι υπό την αιγίδα της Υπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, για παράδειγμα, ή και μικρότερες. Οι τελευταίες σε πολλές περιπτώσεις έπαιξαν καλό ρόλο στην πρώτη φάση του Προσφυγικού, που θυμίζουμε πως ήταν ένα πρωτόγνωρο πεδίο για τη χώρα. Αυτό το τελευταίο το σημειώνουμε γιατί παράλληλα με τη συζήτηση για τον έλεγχο των ΜΚΟ διακινήθηκαν σενάρια πως οι πρόσφατοι ξεσηκωμοί μεταναστών υποκινήθηκαν από αυτές. Προσφιλές θέμα των διακομματικών συνωμοσιολόγων. Αν σήμερα μπορούσαμε να συνοψίσουμε, στην πρώτη φάση του Μεταναστευτικού ο ΣΥΡΙΖΑ αφέθηκε στη διαχείριση μεγάλου μέρους του προβλήματος από τις ΜΚΟ - ήταν και οι μνημονιακές δεσμεύσεις, όπως λένε στελέχη του, που δεν επέτρεπαν τις προσλήψεις ανθρώπινου δυναμικού σε υπηρεσίες ασύλου και αλλού.
ΤΗΣ ΑΝΤΙΓΟΝΗΣ ΛΥΜΠΕΡΑΚΗ
Η ελληνική κοινωνία επιδεικνύει αμφιθυμία. Πριν από λίγα χρόνια νιώθαμε (δικαιολογημένα) περήφανοι για την πηγαία αλληλεγγύη των νησιών στους πρόσφυγες. Τώρα, σε κάποιο βαθμό, κατανοούμε την αντίθετη αντίδραση των ιδίων νησιών στην παρουσία προσφύγων. Η μεταστροφή αυτή εξηγείται από κάποιους ως κρατική ανεπάρκεια. Από άλλους χρεώνεται στην παρουσία και λειτουργία Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων (ΜΚΟ). Οι αντεγκλήσεις αυτές αναδεικνύουν την αντίφαση να αναζητάμε στήριξη από το εξωτερικό όταν την απορρίπτουμε στο εσωτερικό. Ενα μεγάλο γεωστρατηγικό επιχείρημα υπέρ της Ελλάδας μετατρέπεται σε κατηγορία εναντίον της.
Η σύγχυση και αμφιθυμία συντηρούνται από την ασάφεια: Δεν γνωρίζουμε ποιος θα έπρεπε να είναι ο ρόλος των ΜΚΟ. συνεπώς αγνοούμε γιατί πρέπει να μας νοιάζει ο ρόλος αυτός να επιτελείται σωστά. Οσο δεν έχουμε απαντήσεις σε αυτά τα θεμελιώδη ερωτήματα, τόσο οι ΜΚΟ θα επιστρατεύονται ως όπλα από τη μια ή την άλλη πλευρά - τραυματίζοντας και τις δύο και μαζί τους το κοινωνικό σύνολο.
Θα είμαι επιγραμματική:
Οι ΜΚΟ είναι καταλύτης που μετατρέπει την κοινωνική αλληλεγγύη σε κοινωνικό κεφάλαιο, μέσω του εθελοντισμού. Η προίκα σε κοινωνικό κεφάλαιο είναι σημαντικός παράγοντας εθνικής επιτυχίας. Είναι ο λόγος για τον οποίο αναπτύχθηκε η Βόρεια Ιταλία, αφήνοντας τον πιο καχύποπτο και κλειστό Νότο συστηματικά πίσω, όπως υποστηρίζει ο R. Putnam του Χάρβαρντ. Οι σχέσεις εμπιστοσύνης πυκνώνουν εκεί που οι οργανώσεις της κοινωνίας πολιτών - ΜΚΟ - δίνουν τον χώρο και τον τρόπο να αξιοποιηθεί η κοινωνική αλληλεγγύη.
Η πιο γνωστή εθελόντρια στην ευρωπαϊκή ιστορία είναι η Florence Nightingale το 1854. To μοντέλο πηγαίας ανθρωπιστικής αλληλεγγύης μπόρεσε να αναπτυχθεί λίγα χρόνια αργότερα όταν ο Διεθνής Ερυθρός Σταυρός προέκυψε από τον αποτροπιασμό που ένιωσαν λίγοι ενεργοί πολίτες αντικρίζοντας το πεδίο της μάχης του Σολφερίνο. O Ερυθρός Σταυρός επέτρεψε η διάχυτη επιθυμία αλληλεγγύης να μοχλευτεί και να είναι σήμερα παγκόσμια οργάνωση 97 εκατομμυρίων εθελοντών.
Σχηματικά: «Εθελοντισμός + ΜΚΟ = έμπρακτη κοινωνική αλληλεγγύη =κοινωνικό αποτέλεσμα».
Το σημαντικό στη διαδικασία δημιουργίας κοινωνικού κεφαλαίου είναι η κινητοποίηση της αλληλοβοήθειας και όχι μόνο το αποτέλεσμα. Ο λόγος είναι ότι η πράξη αλληλεγγύης φέρνει οφέλη τόσο σε αυτόν που τη δέχεται, όσο και σε αυτόν που την προσφέρει - σφυρηλατώντας ταυτόχρονα και μια ουσιαστική σχέση ανάμεσά τους. Η ίδια δράση στα χέρια κρατικής ή ιδιωτικής υπηρεσίας θα είχε μικρότερα οφέλη μόνο για τους αποδέκτες. Για παράδειγμα η εθελοντική προσφορά μαθημάτων μαγειρικής και ανταλλαγής μαγειρικών εμπειριών μπορεί να έχει μεγαλύτερη εμβέλεια από μια δράση έκτακτης επισιτιστικής βοήθειας.
Το πλαίσιο αυτό υπαγορεύει και μια κλίμακα αξιολόγησης των ΜΚΟ. Η καλή ΜΚΟ οπωσδήποτε πρέπει να διαφυλάσσει κανόνες διαφάνειας προς τα έξω και λογοδοσίας προς όσους την ενέπνευσαν και τη χρηματοδοτούν. Ομως, όσο και αν η ανταπόκριση προς γραφειοκρατικές υποχρεώσεις είναι σημαντική, δεν πρέπει να γίνει σε βάρος της κύριας αποστολής - της ικανότητας να εμπνέει αλληλεγγύη και να αποτελεί όχημα κοινωνικού πολλαπλασιασμού της διάθεσης προσφοράς. Με όρους επιχειρηματικούς, οι ΜΚΟ πρέπει να είναι εργαλείο κοινωνικής μόχλευσης - μετατροπής της δύναμης της κοινωνίας πολιτών σε πολύτιμα αποτελέσματα για την κοινωνία.
Βρεθήκαμε στο επίκεντρο μιας διεθνούς ανθρωπιστικής κρίσης ταυτόχρονα με βαθιά ύφεση με κοινωνικό κράτος «του γλυκού νερού» - φτιαγμένο για καλούς καιρούς. Η κοινωνική συνοχή απαιτεί την αξιοποίηση όλων των αποθεμάτων αλληλεγγύης αλλά και εφευρετικότητας της κοινωνίας πολιτών - της ελληνικής και της διεθνούς.
Οι ΜΚΟ είναι εργαλείο για την κινητοποίηση της αλληλεγγύης αλλά και την αξιοποίησή της προκειμένου να δημιουργηθεί μόνιμο κοινωνικό κεφάλαιο. Η κοινωνία κερδίζει από την ένταξη των ΜΚΟ σε ένα συνολικό σχέδιο. Χάνει αν αξιοποιούνται οι ΜΚΟ ως αποδιοπομπαίος τράγος συγκάλυψης της έλλειψης συνολικού σχεδίου. Χάνει πολύ περισσότερο αν η κριτική προς τις ΜΚΟ και τον εθελοντισμό οδηγεί στην ποινικοποίηση της αλληλεγγύης.
-Η Αντιγόνη Λυμπεράκη είναι γενική διευθύντρια SolidarityNow και καθηγήτρια Οικονομικών στο Πάντειο
ΤΟΥ ΑΣΤΕΡΗ ΧΟΥΛΙΑΡΑ
Η ελληνική κοινωνία επιδεικνύει αμφιθυμία. Πριν από λίγα χρόνια νιώθαμε (δικαιολογημένα) περήφανοι για την πηγαία αλληλεγγύη των νησιών στους πρόσφυγες. Τώρα, σε κάποιο βαθμό, κατανοούμε την αντίθετη αντίδραση των ιδίων νησιών στην παρουσία προσφύγων. Η μεταστροφή αυτή εξηγείται από κάποιους ως κρατική ανεπάρκεια. Από άλλους χρεώνεται στην παρουσία και λειτουργία Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων (ΜΚΟ). Οι αντεγκλήσεις αυτές αναδεικνύουν την αντίφαση να αναζητάμε στήριξη από το εξωτερικό όταν την απορρίπτουμε στο εσωτερικό. Ενα μεγάλο γεωστρατηγικό επιχείρημα υπέρ της Ελλάδας μετατρέπεται σε κατηγορία εναντίον της.
Η σύγχυση και αμφιθυμία συντηρούνται από την ασάφεια: Δεν γνωρίζουμε ποιος θα έπρεπε να είναι ο ρόλος των ΜΚΟ. συνεπώς αγνοούμε γιατί πρέπει να μας νοιάζει ο ρόλος αυτός να επιτελείται σωστά. Οσο δεν έχουμε απαντήσεις σε αυτά τα θεμελιώδη ερωτήματα, τόσο οι ΜΚΟ θα επιστρατεύονται ως όπλα από τη μια ή την άλλη πλευρά - τραυματίζοντας και τις δύο και μαζί τους το κοινωνικό σύνολο.
Θα είμαι επιγραμματική:
Οι ΜΚΟ είναι καταλύτης που μετατρέπει την κοινωνική αλληλεγγύη σε κοινωνικό κεφάλαιο, μέσω του εθελοντισμού. Η προίκα σε κοινωνικό κεφάλαιο είναι σημαντικός παράγοντας εθνικής επιτυχίας. Είναι ο λόγος για τον οποίο αναπτύχθηκε η Βόρεια Ιταλία, αφήνοντας τον πιο καχύποπτο και κλειστό Νότο συστηματικά πίσω, όπως υποστηρίζει ο R. Putnam του Χάρβαρντ. Οι σχέσεις εμπιστοσύνης πυκνώνουν εκεί που οι οργανώσεις της κοινωνίας πολιτών - ΜΚΟ - δίνουν τον χώρο και τον τρόπο να αξιοποιηθεί η κοινωνική αλληλεγγύη.
Η πιο γνωστή εθελόντρια στην ευρωπαϊκή ιστορία είναι η Florence Nightingale το 1854. To μοντέλο πηγαίας ανθρωπιστικής αλληλεγγύης μπόρεσε να αναπτυχθεί λίγα χρόνια αργότερα όταν ο Διεθνής Ερυθρός Σταυρός προέκυψε από τον αποτροπιασμό που ένιωσαν λίγοι ενεργοί πολίτες αντικρίζοντας το πεδίο της μάχης του Σολφερίνο. O Ερυθρός Σταυρός επέτρεψε η διάχυτη επιθυμία αλληλεγγύης να μοχλευτεί και να είναι σήμερα παγκόσμια οργάνωση 97 εκατομμυρίων εθελοντών.
Σχηματικά: «Εθελοντισμός + ΜΚΟ = έμπρακτη κοινωνική αλληλεγγύη =κοινωνικό αποτέλεσμα».
Το σημαντικό στη διαδικασία δημιουργίας κοινωνικού κεφαλαίου είναι η κινητοποίηση της αλληλοβοήθειας και όχι μόνο το αποτέλεσμα. Ο λόγος είναι ότι η πράξη αλληλεγγύης φέρνει οφέλη τόσο σε αυτόν που τη δέχεται, όσο και σε αυτόν που την προσφέρει - σφυρηλατώντας ταυτόχρονα και μια ουσιαστική σχέση ανάμεσά τους. Η ίδια δράση στα χέρια κρατικής ή ιδιωτικής υπηρεσίας θα είχε μικρότερα οφέλη μόνο για τους αποδέκτες. Για παράδειγμα η εθελοντική προσφορά μαθημάτων μαγειρικής και ανταλλαγής μαγειρικών εμπειριών μπορεί να έχει μεγαλύτερη εμβέλεια από μια δράση έκτακτης επισιτιστικής βοήθειας.
Το πλαίσιο αυτό υπαγορεύει και μια κλίμακα αξιολόγησης των ΜΚΟ. Η καλή ΜΚΟ οπωσδήποτε πρέπει να διαφυλάσσει κανόνες διαφάνειας προς τα έξω και λογοδοσίας προς όσους την ενέπνευσαν και τη χρηματοδοτούν. Ομως, όσο και αν η ανταπόκριση προς γραφειοκρατικές υποχρεώσεις είναι σημαντική, δεν πρέπει να γίνει σε βάρος της κύριας αποστολής - της ικανότητας να εμπνέει αλληλεγγύη και να αποτελεί όχημα κοινωνικού πολλαπλασιασμού της διάθεσης προσφοράς. Με όρους επιχειρηματικούς, οι ΜΚΟ πρέπει να είναι εργαλείο κοινωνικής μόχλευσης - μετατροπής της δύναμης της κοινωνίας πολιτών σε πολύτιμα αποτελέσματα για την κοινωνία.
Βρεθήκαμε στο επίκεντρο μιας διεθνούς ανθρωπιστικής κρίσης ταυτόχρονα με βαθιά ύφεση με κοινωνικό κράτος «του γλυκού νερού» - φτιαγμένο για καλούς καιρούς. Η κοινωνική συνοχή απαιτεί την αξιοποίηση όλων των αποθεμάτων αλληλεγγύης αλλά και εφευρετικότητας της κοινωνίας πολιτών - της ελληνικής και της διεθνούς.
Οι ΜΚΟ είναι εργαλείο για την κινητοποίηση της αλληλεγγύης αλλά και την αξιοποίησή της προκειμένου να δημιουργηθεί μόνιμο κοινωνικό κεφάλαιο. Η κοινωνία κερδίζει από την ένταξη των ΜΚΟ σε ένα συνολικό σχέδιο. Χάνει αν αξιοποιούνται οι ΜΚΟ ως αποδιοπομπαίος τράγος συγκάλυψης της έλλειψης συνολικού σχεδίου. Χάνει πολύ περισσότερο αν η κριτική προς τις ΜΚΟ και τον εθελοντισμό οδηγεί στην ποινικοποίηση της αλληλεγγύης.
-Η Αντιγόνη Λυμπεράκη είναι γενική διευθύντρια SolidarityNow και καθηγήτρια Οικονομικών στο Πάντειο
 |
| "ΤΑ ΝΕΑ/ΣΑΒΒΑΤΟΚΥΡΙΑΚΟ", 15-16/02/20 |
ΤΟΥ ΑΣΤΕΡΗ ΧΟΥΛΙΑΡΑ
Θυμάμαι έναν καθηγητή στην Αγγλία (πριν από 30 χρόνια) που μας έλεγε ότι το θεμελιώδες καθήκον για τους πολιτικούς επιστήμονες είναι να «αποδομούν» τις βιαστικές κρίσεις και τις εύκολες γενικεύσεις. Το δεύτερο σημαντικότερο καθήκον των πολιτικών επιστημόνων όταν ακούν ένα «αφήγημα», μας τόνιζε, είναι να μελετήσουν το «ποιος ωφελείται» από αυτό. «Δεν υπάρχουν ουδέτερες ή αθώες ερμηνείες» σημείωνε με έμφαση.
Τα μέσα μαζικής ενημέρωσης είναι γεμάτα με αρνητικές ιστορίες για τις λεγόμενες ΜΚΟ και το Προσφυγικό. Ορισμένα Μέσα διακρίνουν «καλές» ή «κακές» ΜΚΟ, αλλά συνήθως οι πηχυαίοι τίτλοι στις εφημερίδες ευρείας κυκλοφορίας τείνουν να τις ομογενοποιούν, αποδίδοντάς τους σκοτεινούς σκοπούς: αυτές είναι που φέρνουν τους μετανάστες - πρόσφυγες στα νησιά, αυτές είναι που τους «δασκαλεύουν» για το πώς να πάρουν άσυλο ή πώς να αποφύγουν τον επαναπατρισμό, αυτές είναι που δρουν υπογείως με ανομολόγητες προθέσεις.
Σε πολλές από αυτές τις αφηγήσεις υπάρχει μια έλλειψη κατανόησης του τι είναι μια Μη Κυβερνητική Οργάνωση (ΜΚΟ). Ο όρος είναι μια μάλλον ατυχής μετάφραση στα ελληνικά του αγγλικού όρου Non-Governmental Organization, ο οποίος θα έπρεπε να αποδοθεί ως Μη Κρατική Οργάνωση. Η έννοια αυτή περιλαμβάνει οποιασδήποτε μορφής οργάνωση που δεν είναι κρατική και δεν έχει σκοπό το κέρδος (καλύπτοντας δηλαδή ένα τεράστιο εύρος φορέων που ποικίλλουν από περιβαλλοντικές οργανώσεις όπως η Greenpeace και η WWF, ανθρωπιστικές όπως οι Γιατροί Χωρίς Σύνορα και η Actionaid και θρησκευτικές όπως η Caritas και η World Vision). Δεύτερον, η έννοια ΜΚΟ δεν χρησιμοποιείται στο ελληνικό δίκαιο όπου ισχύουν οι όροι «σωματεία» και «αστικές μη κερδοσκοπικές εταιρείες» - ουσιαστικά όμως σημαίνοντας το ίδιο πράγμα με τον όρο «ΜΚΟ». Στην Ελλάδα υπάρχουν δεκάδες χιλιάδες σωματεία και ΑΜΚΕ (δηλαδή ΜΚΟ) που έχουν αναγνωριστεί από τα κατά τόπους πρωτοδικεία που ποικίλλουν από πολιτιστικούς συλλόγους και οργανώσεις Προσκόπων και Οδηγών έως οργανισμούς υποστήριξης συγκεκριμένων ευάλωτων ομάδων όπως το Χαμόγελο του Παιδιού, τα σωματεία ΑμεΑ και τα εκκλησιαστικά γηροκομεία.
Μια χρήσιμη διάκριση είναι ανάμεσα στις τοπικές (π.χ. Πολιτιστικός Σύλλογος Αράχοβας), τις εθνικές (π.χ. Κιβωτός των Παιδιών) και τις διεθνικές ΜΚΟ. Λίγες ελληνικές οργανώσεις έχουν διεθνικές δράσεις (δηλαδή δράσεις σε άλλες χώρες). Ωστόσο η δράση διεθνικών ΜΚΟ από άλλες χώρες δεν είναι καθόλου καινούργια στην Ελλάδα. Από τη Φιλική Εταιρεία και τις οργανώσεις των Φιλελλήνων έως τις αντιδικτατορικές ομάδες, οι διεθνικές ΜΚΟ έχουν μια μακρά παράδοση ενασχόλησης με τη χώρα. Αλλωστε τα στελέχη τους έχουν τιμηθεί από το ελληνικό κράτος δίνοντας τα ονόματά τους σε κεντρικούς δρόμους της Αθήνας και άλλων ελληνικών πόλεων. Η ελληνική ιστορία είναι γεμάτη από τις θετικές δράσεις των ΜΚΟ.
Αλλά και πιο πρόσφατα - ιδιαίτερα με την οικονομική κρίση και μετέπειτα την προσφυγική κρίση - ο αριθμός διεθνών ΜΚΟ που δραστηριοποιούνται στην Ελλάδα πολλαπλασιάστηκε. Ανάμεσά τους και οργανώσεις της Διασποράς όπως το Hellenic Hope και το Hellenic Initiative, καθώς και διεθνικά ιδρύματα όπως το Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος και το Κοινωφελές Ιδρυμα Ιωάννη Λάτση.
Ας έλθουμε τώρα στα νησιά. Το αφήγημα «για όλα φταίνε οι κακές ΜΚΟ» βολεύει όσους θέλουν να απαλλαγούν από ευθύνες: κυρίως κρατικούς και τοπικούς φορείς. Η λογική είναι «δεν φταίμε εμείς, αλλά οι άλλοι». Είναι η κλασική συμπεριφορά όλων εκείνων που θέλουν να απαλλαγούν από την κριτική για τους δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους που έχουν εγκλωβιστεί στη Λέσβο, τη Χίο και τη Σάμο και ζουν για χρόνια (περιμένοντας την απόφαση χορήγησης ή απόρριψης της αίτησης ασύλου) κάτω από άθλιες συνθήκες σε καταυλισμούς που στεγάζουν 20 φορές περισσότερους μετανάστες από όσους επιτρέπουν οι εγκαταστάσεις τους. Οι ΜΚΟ είναι ο εύκολος στόχος καθώς έχουν ένα «πλεονέκτημα»: η κριτική που τους ασκείται δεν κοστίζει ψήφους αφού όχι μόνον είναι ξένοι, αλλά δεν έχουν ούτε καν τη δυνατότητα να αμυνθούν συγκροτώντας συμμαχίες με τους ντόπιους. Υπάρχει ακόμη και μια σημαντική οικονομική διάσταση. Οι διεθνικές ΜΚΟ χρηματοδοτούνται από την Ευρωπαϊκή Ενωση και άλλους φορείς (όπως η Υπατη Αρμοστεία για τους Πρόσφυγες του ΟΗΕ) ακριβώς γιατί θεωρούνται (με βάση τη διεθνή εμπειρία) περισσότερο αποτελεσματικές (πιο έμπειρες, πιο ευέλικτες και λιγότερο διεφθαρμένες από δημόσιους φορείς) για την υλοποίηση δράσεων. Επομένως η κριτική που τους ασκείται αντανακλά κι ένα οικονομικό διακύβευμα (πολύ συχνά η δημόσια κριτική σε διάφορα ζητήματα κρύβει οικονομικούς ανταγωνισμούς αλλά και φθόνο).
Ωστόσο, το όλο αφήγημα για τις ΜΚΟ στα νησιά δεν θα ήταν πειστικό αν δεν υπήρχε κάποια βάση. Η προσφυγική κρίση προσείλκυσε στην Ελλάδα πολύ μεγάλες και αξιόπιστες διεθνείς ΜΚΟ, όπως το Danish Refugee Council, το Norwegian Refugee Council, η International Rescue Committee, η Διεθνής Ομοσπονδία του Ερυθρού Σταυρού, οι Γιατροί του Κόσμου, η OXFAM, η Mercy Corps, η CARE και πολλές άλλες. Αν δεν αναλάμβαναν δράση αυτές οι οργανώσεις και αρκετές άλλες ελληνικές, οι πρόσφυγες και οι μετανάστες που έφθασαν στην Ελλάδα το 2015-16 θα είχαν πεθάνει από την πείνα και το κρύο, όπως έχει παραδεχθεί δημοσίως ο πρώην υπουργός Μεταναστευτικής Πολιτικής Γιάννης Μουζάλας. Ωστόσο παράλληλα με αυτές τις οργανώσεις έφθασαν στα νησιά μια σειρά από «εθελοντικές» ή «άτυπες» ομάδες. Αυτές οι ομάδες που συχνά ήταν αποτέλεσμα «αυθόρμητου διεθνούς εθελοντισμού», όπως οι A Drop in the Ocean, The Starfish Foundation, Lindas Aid, Dirty Girls, We Do What We Can, Movement of the Ground, I am You, Better Days for Moria και πολλές άλλες, ήταν από τις πρώτες που έδωσαν βοήθεια στους πρόσφυγες όταν η Υπατη Αρμοστεία και οι καθιερωμένες ΜΚΟ ήταν ακόμη απούσες. Εντούτοις, όπως αποκαλύπτει μια σημαντική μελέτη σε διεθνές επιστημονικό περιοδικό (Guribye and T.S. Mydland, 2018. Escape to the island: International volunteer engagement on Lesvos during the refugee crisis. Journal of Civil Society14.4, σελ. 346-363), η έλλειψη εμπειρίας στη διαχείριση κρίσεων σε συνδυασμό με τη μη κατανόηση του ευρύτερου πλαισίου, η έντονη και ορισμένες φορές ακραία πολιτικοποίησή τους και η τάση τους να θέτουν τις ατομικές ατζέντες πάνω από τις συλλογικές ανάγκες έκαναν τις προσπάθειες ορισμένων απ' αυτές τις βιαστικά συγκροτημένες αυθόρμητες εθελοντικές ομάδες προβληματικές, υποσκάπτοντας την αποδοχή από τις τοπικές κοινωνίες. Είναι αρκετές από αυτές τις οργανώσεις (που πολλές φορές δεν είχαν νομική οντότητα) στις οποίες αναφέρονται οι νησιώτες και τα ΜΜΕ ως «ΜΚΟ». Η γενίκευση όμως θα ήταν και πάλι άδικη. Υπήρξαν και αρκετές από αυτές τις εθελοντικές ομάδες που με την ευελιξία και την αμεσότητά τους προσέφεραν σπουδαίο έργο, ενώ και κάποιες από τις μεγάλες και γνωστές υστέρησαν και σε διαχειριστική επάρκεια αλλά και σε αποτελεσματικότητα. Ωστόσο αυτά είναι αναμενόμενα σε επείγουσες συνθήκες.
Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι ο χώρος των ΜΚΟ στο Προσφυγικό - Μεταναστευτικό χρειάζεται ρύθμιση. Η τελευταία είναι κυρίως υπόθεση του κράτους. Πέρα όμως από «μητρώα», τον έλεγχο της αξιοπιστίας των οργανώσεων και την παρακολούθηση της ροής των πόρων, καλό είναι να ασχοληθεί το ελληνικό κράτος και με τον ουσιαστικό συντονισμό των δρώντων για να αποφεύγονται οι αλληλεπικαλύψεις (duplication) και οι δράσεις που υποσκάπτουν η μία την άλλη. Κι αυτό το δεύτερο είναι πιο σημαντικό και πιο κρίσιμο από το πρώτο.
-Ο Αστέρης Χουλιάρας είναι καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου
Τα μέσα μαζικής ενημέρωσης είναι γεμάτα με αρνητικές ιστορίες για τις λεγόμενες ΜΚΟ και το Προσφυγικό. Ορισμένα Μέσα διακρίνουν «καλές» ή «κακές» ΜΚΟ, αλλά συνήθως οι πηχυαίοι τίτλοι στις εφημερίδες ευρείας κυκλοφορίας τείνουν να τις ομογενοποιούν, αποδίδοντάς τους σκοτεινούς σκοπούς: αυτές είναι που φέρνουν τους μετανάστες - πρόσφυγες στα νησιά, αυτές είναι που τους «δασκαλεύουν» για το πώς να πάρουν άσυλο ή πώς να αποφύγουν τον επαναπατρισμό, αυτές είναι που δρουν υπογείως με ανομολόγητες προθέσεις.
Σε πολλές από αυτές τις αφηγήσεις υπάρχει μια έλλειψη κατανόησης του τι είναι μια Μη Κυβερνητική Οργάνωση (ΜΚΟ). Ο όρος είναι μια μάλλον ατυχής μετάφραση στα ελληνικά του αγγλικού όρου Non-Governmental Organization, ο οποίος θα έπρεπε να αποδοθεί ως Μη Κρατική Οργάνωση. Η έννοια αυτή περιλαμβάνει οποιασδήποτε μορφής οργάνωση που δεν είναι κρατική και δεν έχει σκοπό το κέρδος (καλύπτοντας δηλαδή ένα τεράστιο εύρος φορέων που ποικίλλουν από περιβαλλοντικές οργανώσεις όπως η Greenpeace και η WWF, ανθρωπιστικές όπως οι Γιατροί Χωρίς Σύνορα και η Actionaid και θρησκευτικές όπως η Caritas και η World Vision). Δεύτερον, η έννοια ΜΚΟ δεν χρησιμοποιείται στο ελληνικό δίκαιο όπου ισχύουν οι όροι «σωματεία» και «αστικές μη κερδοσκοπικές εταιρείες» - ουσιαστικά όμως σημαίνοντας το ίδιο πράγμα με τον όρο «ΜΚΟ». Στην Ελλάδα υπάρχουν δεκάδες χιλιάδες σωματεία και ΑΜΚΕ (δηλαδή ΜΚΟ) που έχουν αναγνωριστεί από τα κατά τόπους πρωτοδικεία που ποικίλλουν από πολιτιστικούς συλλόγους και οργανώσεις Προσκόπων και Οδηγών έως οργανισμούς υποστήριξης συγκεκριμένων ευάλωτων ομάδων όπως το Χαμόγελο του Παιδιού, τα σωματεία ΑμεΑ και τα εκκλησιαστικά γηροκομεία.
Μια χρήσιμη διάκριση είναι ανάμεσα στις τοπικές (π.χ. Πολιτιστικός Σύλλογος Αράχοβας), τις εθνικές (π.χ. Κιβωτός των Παιδιών) και τις διεθνικές ΜΚΟ. Λίγες ελληνικές οργανώσεις έχουν διεθνικές δράσεις (δηλαδή δράσεις σε άλλες χώρες). Ωστόσο η δράση διεθνικών ΜΚΟ από άλλες χώρες δεν είναι καθόλου καινούργια στην Ελλάδα. Από τη Φιλική Εταιρεία και τις οργανώσεις των Φιλελλήνων έως τις αντιδικτατορικές ομάδες, οι διεθνικές ΜΚΟ έχουν μια μακρά παράδοση ενασχόλησης με τη χώρα. Αλλωστε τα στελέχη τους έχουν τιμηθεί από το ελληνικό κράτος δίνοντας τα ονόματά τους σε κεντρικούς δρόμους της Αθήνας και άλλων ελληνικών πόλεων. Η ελληνική ιστορία είναι γεμάτη από τις θετικές δράσεις των ΜΚΟ.
Αλλά και πιο πρόσφατα - ιδιαίτερα με την οικονομική κρίση και μετέπειτα την προσφυγική κρίση - ο αριθμός διεθνών ΜΚΟ που δραστηριοποιούνται στην Ελλάδα πολλαπλασιάστηκε. Ανάμεσά τους και οργανώσεις της Διασποράς όπως το Hellenic Hope και το Hellenic Initiative, καθώς και διεθνικά ιδρύματα όπως το Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος και το Κοινωφελές Ιδρυμα Ιωάννη Λάτση.
Ας έλθουμε τώρα στα νησιά. Το αφήγημα «για όλα φταίνε οι κακές ΜΚΟ» βολεύει όσους θέλουν να απαλλαγούν από ευθύνες: κυρίως κρατικούς και τοπικούς φορείς. Η λογική είναι «δεν φταίμε εμείς, αλλά οι άλλοι». Είναι η κλασική συμπεριφορά όλων εκείνων που θέλουν να απαλλαγούν από την κριτική για τους δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους που έχουν εγκλωβιστεί στη Λέσβο, τη Χίο και τη Σάμο και ζουν για χρόνια (περιμένοντας την απόφαση χορήγησης ή απόρριψης της αίτησης ασύλου) κάτω από άθλιες συνθήκες σε καταυλισμούς που στεγάζουν 20 φορές περισσότερους μετανάστες από όσους επιτρέπουν οι εγκαταστάσεις τους. Οι ΜΚΟ είναι ο εύκολος στόχος καθώς έχουν ένα «πλεονέκτημα»: η κριτική που τους ασκείται δεν κοστίζει ψήφους αφού όχι μόνον είναι ξένοι, αλλά δεν έχουν ούτε καν τη δυνατότητα να αμυνθούν συγκροτώντας συμμαχίες με τους ντόπιους. Υπάρχει ακόμη και μια σημαντική οικονομική διάσταση. Οι διεθνικές ΜΚΟ χρηματοδοτούνται από την Ευρωπαϊκή Ενωση και άλλους φορείς (όπως η Υπατη Αρμοστεία για τους Πρόσφυγες του ΟΗΕ) ακριβώς γιατί θεωρούνται (με βάση τη διεθνή εμπειρία) περισσότερο αποτελεσματικές (πιο έμπειρες, πιο ευέλικτες και λιγότερο διεφθαρμένες από δημόσιους φορείς) για την υλοποίηση δράσεων. Επομένως η κριτική που τους ασκείται αντανακλά κι ένα οικονομικό διακύβευμα (πολύ συχνά η δημόσια κριτική σε διάφορα ζητήματα κρύβει οικονομικούς ανταγωνισμούς αλλά και φθόνο).
Ωστόσο, το όλο αφήγημα για τις ΜΚΟ στα νησιά δεν θα ήταν πειστικό αν δεν υπήρχε κάποια βάση. Η προσφυγική κρίση προσείλκυσε στην Ελλάδα πολύ μεγάλες και αξιόπιστες διεθνείς ΜΚΟ, όπως το Danish Refugee Council, το Norwegian Refugee Council, η International Rescue Committee, η Διεθνής Ομοσπονδία του Ερυθρού Σταυρού, οι Γιατροί του Κόσμου, η OXFAM, η Mercy Corps, η CARE και πολλές άλλες. Αν δεν αναλάμβαναν δράση αυτές οι οργανώσεις και αρκετές άλλες ελληνικές, οι πρόσφυγες και οι μετανάστες που έφθασαν στην Ελλάδα το 2015-16 θα είχαν πεθάνει από την πείνα και το κρύο, όπως έχει παραδεχθεί δημοσίως ο πρώην υπουργός Μεταναστευτικής Πολιτικής Γιάννης Μουζάλας. Ωστόσο παράλληλα με αυτές τις οργανώσεις έφθασαν στα νησιά μια σειρά από «εθελοντικές» ή «άτυπες» ομάδες. Αυτές οι ομάδες που συχνά ήταν αποτέλεσμα «αυθόρμητου διεθνούς εθελοντισμού», όπως οι A Drop in the Ocean, The Starfish Foundation, Lindas Aid, Dirty Girls, We Do What We Can, Movement of the Ground, I am You, Better Days for Moria και πολλές άλλες, ήταν από τις πρώτες που έδωσαν βοήθεια στους πρόσφυγες όταν η Υπατη Αρμοστεία και οι καθιερωμένες ΜΚΟ ήταν ακόμη απούσες. Εντούτοις, όπως αποκαλύπτει μια σημαντική μελέτη σε διεθνές επιστημονικό περιοδικό (Guribye and T.S. Mydland, 2018. Escape to the island: International volunteer engagement on Lesvos during the refugee crisis. Journal of Civil Society14.4, σελ. 346-363), η έλλειψη εμπειρίας στη διαχείριση κρίσεων σε συνδυασμό με τη μη κατανόηση του ευρύτερου πλαισίου, η έντονη και ορισμένες φορές ακραία πολιτικοποίησή τους και η τάση τους να θέτουν τις ατομικές ατζέντες πάνω από τις συλλογικές ανάγκες έκαναν τις προσπάθειες ορισμένων απ' αυτές τις βιαστικά συγκροτημένες αυθόρμητες εθελοντικές ομάδες προβληματικές, υποσκάπτοντας την αποδοχή από τις τοπικές κοινωνίες. Είναι αρκετές από αυτές τις οργανώσεις (που πολλές φορές δεν είχαν νομική οντότητα) στις οποίες αναφέρονται οι νησιώτες και τα ΜΜΕ ως «ΜΚΟ». Η γενίκευση όμως θα ήταν και πάλι άδικη. Υπήρξαν και αρκετές από αυτές τις εθελοντικές ομάδες που με την ευελιξία και την αμεσότητά τους προσέφεραν σπουδαίο έργο, ενώ και κάποιες από τις μεγάλες και γνωστές υστέρησαν και σε διαχειριστική επάρκεια αλλά και σε αποτελεσματικότητα. Ωστόσο αυτά είναι αναμενόμενα σε επείγουσες συνθήκες.
Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι ο χώρος των ΜΚΟ στο Προσφυγικό - Μεταναστευτικό χρειάζεται ρύθμιση. Η τελευταία είναι κυρίως υπόθεση του κράτους. Πέρα όμως από «μητρώα», τον έλεγχο της αξιοπιστίας των οργανώσεων και την παρακολούθηση της ροής των πόρων, καλό είναι να ασχοληθεί το ελληνικό κράτος και με τον ουσιαστικό συντονισμό των δρώντων για να αποφεύγονται οι αλληλεπικαλύψεις (duplication) και οι δράσεις που υποσκάπτουν η μία την άλλη. Κι αυτό το δεύτερο είναι πιο σημαντικό και πιο κρίσιμο από το πρώτο.
-Ο Αστέρης Χουλιάρας είναι καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου