"...Η αλήθεια είναι ότι συνέκλιναν πολλοί παράγοντες που ευνόησαν την Ελληνική Επανάσταση. Ο διαφωτισμός ως ιδεολογία που αντλεί συστατικά στοιχεία από την κλασική αρχαιότητα και η επίδρασή του στην Ανατολή, σε διανοούμενους του Ελληνισμού που καλλιέργησαν τον νεοελληνικό διαφωτισμό. Η άνθηση της ναυτιλίας και του εμπορίου, τομείς δραστηριότητας στους οποίους διέπρεψε κυρίως η νησιωτική Ελλάδα. Η διάδοση της τυπογραφίας και η λειτουργία τυπογραφείων που άνθισαν σε σημαντικές πόλεις της Δύσης - και που συνέδεσαν την πρόοδο των Ελλήνων με τα γράμματα και την πνευματική καλλιέργεια. Οι τριγμοί που είχαν αρχίσει να υφίστανται οι μεγάλες πολυεθνικές αυτοκρατορίες την εποχή από διάφορα επαναστατικά κινήματα. Η Γαλλική Επανάσταση και, κυρίως, η Αμερικανική Επανάσταση - ο ένοπλος αγώνας των αποικιών εναντίον της βρετανικής μητρόπολης. Η ανάδυση της ιδέας του Εθνους - Κράτους, ως κορυφαία εκδήλωση της νεωτερικότητας, θεμελιώδης προϋπόθεση της εθνικής ολοκλήρωσης. Και ασφαλώς, η ιδέα του φιλελληνισμού, που εμπνεόταν από τη ρομαντική ανάγνωση της κλασικής αρχαιότητας αλλά τονώθηκε από την επαναστατική δράση των αγωνιστών του 1821...."

Από "ΤΑ ΝΕΑ"

"ΤΑ ΝΕΑ", 02/08/19

ΤΟΥ ΗΛΙΑ ΚΑΝΕΛΛΗ

Ο επικείμενος εορτασμός των διακοσίων χρόνων από την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης του 1821 ήταν αναμενόμενος. Η προσφυγή του Κυριάκου Μητσοτάκη στο πρόσωπο της Γιάννας Αγγελοπούλου, η οποία ορίστηκε επικεφαλής του «Πρότζεκτ 2021» ήταν έκπληξη. Είναι προφανές ότι ο Πρωθυπουργός επέλεξε, για συμβολικούς και όχι μόνο λόγους, το πρόσωπο που υλοποίησε μια πολύ δύσκολη διοργάνωση όπως οι Ολυμπιακοί Αγώνες της Αθήνας 2004, επιδιώκοντας να συνδέσει μια εποχή που η χώρα ήταν με θετικό τρόπο στο κέντρο του παγκόσμιου ενδιαφέροντος με μια νέα εποχή κατά την οποία η χώρα θα επιχειρήσει να επαναλανσαριστεί στη διεθνή κοινότητα όχι ως το μαύρο πρόβατο της διεθνούς πολιτικής αλλά ως δύναμη σταθερότητας και προόδου που, έπειτα από μια οδυνηρή περιπέτεια, επανακάμπτει.

Στους κύκλους όσων αναμένεται να εμπλακούν με τη γιορτή, και ιδίως στην κοινότητα των ιστορικών, πολλοί αναρωτιούνται αν ο επερχόμενος εορτασμός θα εστιάσει κυρίως στο νόημα της Επανάστασης και στη σύνδεσή του, υπό το πρίσμα της νεωτερικότητας, με την επιδιωκόμενη εξέλιξη της χώρας.

Η αλήθεια είναι ότι ένας κύκλος εορτασμών αντάξιων μιας σύγχρονης ευρωπαϊκής χώρας δεν μπορεί να μην επιδιώξει την αναζήτηση του νοήματος της Εθνικής Επανάστασης. Ασφαλώς, δεν αντιλαμβάνονται όλοι με τον ίδιο τρόπο μια τέτοια πολυσήμαντη αλληλουχία συμβάντων, προφανώς η προσέγγιση προϋποθέτει τον επιστημονικό διάλογο που συχνά προάγεται διά της διαφωνίας.

Κάποια πράγματα, ωστόσο, δεν αμφισβητούνται. Ο καθηγητής Βασίλης Παναγιωτόπουλος, ο οποίος έχει συστηματικά ασχοληθεί με την Ελληνική Επανάσταση, θεωρεί ότι είναι υποχρέωση της ιστορικής κοινότητας να αναζητήσει «την αφετηρία, την περίοδο κατά την οποία τα πράγματα ήταν ακόμη ασαφή, οι ιδέες δεν ήταν καθαρές και τα σχέδια ήταν σκαριφήματα, ενώ οι άνθρωποι δεν είχαν καταφέρει να μπουν στην κουλτούρα της εθνικής αναγέννησης. Είναι συνταρακτικό», προσθέτει, «το πέρασμα των ανθρώπων από την υποτέλεια στην Επανάσταση και από εκεί στη φάση του ελεύθερου πολίτη. Σήμερα, επαναστατική πράξη είναι η κατανόηση των πραγμάτων και η σταθερή παρέμβαση για τη βελτίωσή τους, εφόσον επιδέχονται διόρθωση. Η συνεχής μεταρρύθμιση με τη λογική της εξέλιξης» («Lifo», 30/8/2017).

Η αλήθεια είναι ότι συνέκλιναν πολλοί παράγοντες που ευνόησαν την Ελληνική Επανάσταση. Ο διαφωτισμός ως ιδεολογία που αντλεί συστατικά στοιχεία από την κλασική αρχαιότητα και η επίδρασή του στην Ανατολή, σε διανοούμενους του Ελληνισμού που καλλιέργησαν τον νεοελληνικό διαφωτισμό. Η άνθηση της ναυτιλίας και του εμπορίου, τομείς δραστηριότητας στους οποίους διέπρεψε κυρίως η νησιωτική Ελλάδα. Η διάδοση της τυπογραφίας και η λειτουργία τυπογραφείων που άνθισαν σε σημαντικές πόλεις της Δύσης - και που συνέδεσαν την πρόοδο των Ελλήνων με τα γράμματα και την πνευματική καλλιέργεια. Οι τριγμοί που είχαν αρχίσει να υφίστανται οι μεγάλες πολυεθνικές αυτοκρατορίες την εποχή από διάφορα επαναστατικά κινήματα. Η Γαλλική Επανάσταση και, κυρίως, η Αμερικανική Επανάσταση - ο ένοπλος αγώνας των αποικιών εναντίον της βρετανικής μητρόπολης. Η ανάδυση της ιδέας του Εθνους - Κράτους, ως κορυφαία εκδήλωση της νεωτερικότητας, θεμελιώδης προϋπόθεση της εθνικής ολοκλήρωσης. Και ασφαλώς, η ιδέα του φιλελληνισμού, που εμπνεόταν από τη ρομαντική ανάγνωση της κλασικής αρχαιότητας αλλά τονώθηκε από την επαναστατική δράση των αγωνιστών του 1821.

Συχνά, η ανάλυση του ιστορικού πλαισίου, ο συσχετισμός των δυνάμεων στην Ευρώπη καθώς και οι οικονομικοί συσχετισμοί υποβαθμίζονται χάριν της εθνικής ιδεολογικής χρησιμοθηρίας, που κυριαρχεί στην ιστορική διδασκαλία στη βασική και στη μέση εκπαίδευση αλλά και στα ΜΜΕ. Εκεί όπου, συνήθως, το 1821 αποκαλείται εξιδανικευτικά Εθνεγερσία και είναι κρίκος της αλυσίδας της τρισχιλιετούς συνέχειας, που μέσω της ερμηνείας του Ζαμπέλιου αντλεί νομιμοποίηση από τον Παπαρρηγόπουλο - σχήμα που στην πορεία ενέπνευσε τη Μεγάλη Ιδέα του Εθνους.

Ο στερεότυπος τρόπος με τον οποίο εργαλειοποιήθηκε η ιδεολογία της ιστορικής συνέχειας δεν ενδείκνυται για να διαβάσει κανείς σήμερα την ελληνική ιστορία - και συνακόλουθα τη γέννηση της νεότερης Ελλάδας με πρόταγμα την Ελευθερία και τη μετέπειτα ανάπτυξή της. Ηδη η περίοδος έχει μελετηθεί και συνεχίζει να μελετάται υπό το πρίσμα της στιβαρής ιστοριογραφίας του εικοστού αιώνα, χάρη στις υποδειγματικές περιπτώσεις ερευνητών που άνοιξαν δρόμους στη μελέτη της Επανάστασης. Ο Ραγκαβής, ο Δραγούμης, ο Παπαρρηγόπουλος, ο Βικέλας, ο Βλαχογιάννης δεν κατάφεραν να δώσουν πειστικές απαντήσεις στο ερώτημα από πού αντλούσε τη νομιμοποίηση και τη δύναμή της η Ελληνική Επανάσταση. 

Χρειάστηκε η ματιά της ιστοριογραφίας του 20ού αιώνα για να αναθεωρηθούν πειστικά τα εθνικά αυτονόητα και προσωπικότητες όπως ο Κ.Θ. Δημαράς, ο Σβορώνος, ο Φίλιππος Ηλιού, ο Ασδραχάς, ο Αγγέλου, ο Κρεμμυδάς - και βεβαίως ο Βασίλης Παναγιωτόπουλος, ο μόνος σήμερα εν ζωή, που χαλκέντερος συνεχίζει να ερευνά την περίοδο, την οικονομία της και τις προσωπικότητές της. Σημαντικός ερευνητής του νεοελληνικού διαφωτισμού, επίσης εν ζωή, είναι ο καθηγητής Πασχάλης Κιτρομηλίδης, ενώ νεότεροι ερευνητές (Ροτζώκος, Δημητρόπουλος και πολλοί άλλοι) συνεχίζουν με πάθος να ανοίγουν δρόμους στην ιστορική έρευνα της περιόδου. Την εμβάθυνση και την ιδιαίτερη οπτική της γνώσης τους την έχει ανάγκη, πριν από οτιδήποτε άλλο, κάθε επετειακός εορτασμός που έχει στόχο, πρωτίστως, να προσεγγίσει το νόημα πέρα από τους μύθους.