Από την "ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ"
Δεκαετίες πριν, μια πολλαπλώς λαβωμένη Ελλάδα έχτιζε το μέλλον της στην εκπαίδευση, με το φάντασμα του αναλφαβητισμού να πλανιέται πάνω από τη χώρα ενώ άγρια πενία, το παιδιόθεν κυνήγι του βιοπορισμού και οι βαθιές κοινωνικές ανισότητες συμμαχούσαν μαζί του. Σκηνικό: αίθουσες αθύρματα του κρύου και της υγρασίας (τι να σου κάνει μια ξυλόσομπα), θρανία ξεχαρβαλωμένα με σκλήθρες-παγίδες, μαυροπίνακας, πλάκα και κοντύλι, μαραμένα από τον χρόνο βιβλία, κάδρα με τους ήρωες του ’21. Πιο ψηλά η εικόνα του παντεπόπτη Ιησού αποκούμπι παρηγόριας για αδιάβαστους, φοβισμένους, ξενηστικωμένους και για τα άνηβα θυμάτα της βέργας και του τιμωρητικού τραβήγματος υποψίας φαβορίτας (ή αυτιών). Πανικός! Εσκασε μύτη ο επιθεωρητής, σαν πολύ αυστηρός φαίνεται. Η φωτογραφία από το βιβλίο των Γιολάντας Τσορώνη-Γεωργιάδη και Αντας Ευαγγέλου «Το παλιό σχολειό». Σαν κατηχητόπουλα, σε συνθήκες χωροταξικής ασφυξίας –ποιο όριο ανά τάξη είπατε;– μαθητές και μαθήτριες αποθησαυρίζουν κάθε λέξη του δωρικού δασκάλου.
1. Ο άριστος μαθητής με την ενδεή αμφίεση, η πίκρα των γονιών και η πανελλήνια δικαίωσή του
Κύριε διευθυντά,
Mε τίτλο «Τα ρούχα δεν κάνουν (ούτε) τον παραστάτη» δημοσιεύθηκε στην έγκριτη εφημερίδα σας, την 19η Νοεμβρίου, στη στήλη Γράμματα Αναγνωστών, ένα συγκινητικό κείμενο του καρδιοχειρουργού κ. Γεωργίου Τόλη.
Αμέσως ήλθε στη μνήμη μου ένα παρόμοιο περιστατικό που και εγώ αντιμετώπισα, ως παραστάτης σημαίας, προ 60 ετών στο Γυμνάσιο Λαγκαδίων. Μόνο που εγώ τότε δεν ήμουν τόσο τυχερός, όπως εκείνος, να απουσιάζει ο αυστηρός γυμνασιάρχης μας και να τον αντικαθιστά ο επιεικής αναπληρωτής του. Είχα τελειώσει και εγώ την πρώτη τάξη του γυμνασίου τον Ιούνιο του 1958 με υψηλή βαθμολογία και μου ανακοινώθηκε ότι θα παρήλαυνα ως παραστάτης του σημαιοφόρου του γυμνασίου μας στην παρέλαση για την επέτειο της 28ης Οκτωβρίου 1940.
Περίμενα, λοιπόν, με αγωνία και καμάρι τη μέρα της παρέλασης. Το ίδιο περίμεναν και οι γονείς μου, που είχαν έλθει επί τούτου από το χωριό μου να με καμαρώσουν. Ομως, την ημέρα της παρέλασης ο γυμνασιάρχης κατά την επιθεώρησή του στον σημαιοφόρο και στους πέντε παραστάτες του (οι καλύτεροι μαθητές από κάθε τάξη) διαπίστωσε ότι η αμφίεσή μου ήταν... ενδεής και «έθιγε» το κύρος του γυμνασίου και... υποβάθμιζε την παρέλαση!
Αποφάσισε, λοιπόν, να με αποβάλει από τη θέση του παραστάτη και να με αντικαταστήσει με άλλον συμμαθητή μου, ο οποίος είχε καλύτερη αμφίεση. Τόσο απλά και τόσο... παιδαγωγικά. Εις μάτην ο αναπληρωτής του, καθηγητής Μαθηματικών, με υπεράσπισε λέγοντας: «Κύριε γυμνασιάρχα, τον μαθητή αυτό επιλέξαμε λόγω της αριστείας του και της εξαιρέτου χρηστοήθειάς του και όχι λόγω της αμφίεσής του».
Ο δικός μου γυμνασιάρχης δεν μου είπε «θα παρελάσεις όπως είσαι», όπως συνέβη στον τυχερό κ. Τόλη. Αποτέλεσμα ήταν να αποβληθώ της παρέλασης και να την παρακολουθώ από μακριά, ως τιμωρημένος, μόνος μου και δυστυχής. Ολα καλά και όλα ωραία, λοιπόν. Η παρέλαση πέτυχε. Ούτε γάτος ούτε ζημιά. Ουδείς αντιλήφθηκε την απαράδεκτη και αντιπαιδαγωγική αυτή μεταχείρισή μου. Μόνο οι γονείς μου δεν με είδαν δίπλα στον σημαιοφόρο και ανησύχησαν.
Για την ιστορία σημειώνω ότι το κύρος του Γυμνασίου Λαγκαδίων, που το 1958 απειλήθηκε με καταρράκωση από την ενδυματολογική μου ανεπάρκεια, λίγα χρόνια αργότερα, το 1962, ανυψώθηκε πολύ ψηλά, όταν σε πανελλήνιο διαγωνισμό εκθέσεων μαθητών όλων των γυμνασίων, αυτό ήλθε πρώτο από όλα τα γυμνάσια της Πελοποννήσου, αφού την καλύτερη έκθεση (πρώτο βραβείο) την έγραψε ένας μαθητής του. Ηταν ο ίδιος που το 1958 έμεινε εκτός σημαίας... δι’ ένδειαν.
Δημήτρης Κουκουζής, Δικηγόρος
2. Πλάθοντας μνήμες, η έκθεση του Πικάσο
Κύριε διευθυντά,
Ετυχε να διαβάσω τη νουβέλα «Στ’ αμπέλια» του Σταύρου Ζουμπουλάκη λίγο πριν επισκεφτώ με τα μικρά παιδιά μου την έκθεση με κεραμικά του Πικάσο στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. Η νουβέλα αυτή έρχεται και ξανάρχεται στο μυαλό μου, καθώς και τα δικά μου καλοκαίρια στο χωριό των γονιών μου στην Κρήτη μυρίζουν το ίδιο με τις αναμνήσεις του Στ.Ζουμπουλάκη.
Είναι αυτή η χθόνια επαφή του ανθρώπου με τη γη στην οποία μεγάλωσε που κάνουν αυτές τις μνήμες σωματικές. Και καθώς αυτή η επαφή χάνεται σιγά σιγά όταν οι γιαγιάδες και οι παππούδες εκλείπουν, τότε πια, σε ένα άδειο από προγόνους σπίτι, νιώθεις σαν πρόσφυγας που νοσταλγεί τη μητέρα γη και προσπαθεί να γραπώσει και να ξαναζωντανέψει με κάθε τρόπο τη μνήμη.
Ετσι κι ο Πικάσο, πήρε το χώμα στα χέρια του και το ξανάφτιαξε μνήμη και η δική του μνήμη δεν διαφέρει από τη μνήμη και το έργο των ανθρώπων που υπήρξαν πολύ πριν από εμάς, που έγιναν κι αυτοί χώμα, από το οποίο οι επόμενοί τους ξανάφτιαξαν μνήμη.
Το κεραμικό πιάτο του Πικάσο με το λαχταριστό ψάρι μιλάει την ίδια γλώσσα με το αρχαίο ψημένο πινάκιο με τον σπαρταριστό ιχθύ.
Οπως καίρια γράφει ο Στ. Ζουμπουλάκης, «Οι άνθρωποι στη Συκιά όργωναν, έσπερναν, θέριζαν, αλώνιζαν, όπως διαβάζουμε στα Εργα και Ημέραι του Ησιόδου».
Αμήν.
Μαρίνα Πυροβολάκη, Δικηγόρος
3. Να δημοσιευθεί πάλι η επιστολή του κ. Τόλη
Κύριε διευθυντά,
Διαβάζοντας την επιστολή του κ. Γεωργίου Τόλη (Γράμματα Αναγνωστών 19/11/2019), θα ήθελα να σας προτείνω να τη βάλετε σε πρωτοσέλιδο άρθρο παραμονές 25ης Μαρτίου. Νομιζω πως είναι παιδαγωγική και κυρίως δείχνει για ποιο λόγο κάποια παιδιά γίνονται παραστάτες και κάνουν παρελάσεις. Οχι γιατί είναι κομπλεξικοί, φασίστες, πατριδοκάπηλοι, εθνικιστές, αλλά γιατί απλά δούλεψαν πολύ στο σχολείο και αυτή είναι η ανταμοιβή τους, γιατί θέλουν να τιμήσουν κάποιους που πολέμησαν για την πατρίδα τους. Δεν κάνουν τα ρούχα τον παραστάτη όπως τονίζει ο εν λόγω κύριος.
Είναι μια συγκινητική ιστορία που δείχνει το νόημα των παρελάσεων (για όποιους θέλουν να παρευρίσκονται σε αυτές), και κυρίως τιμάει και τον γυμνασιάρχη που πραγματικά διδάσκει ήθος. Και η αλήθεια είναι πως λίγο ήθος το χρειάζεται η κοινωνία μας.
Λαβίδας Κωνσταντίνος, Επιχειρηματίας
4. Στρατιώτης-στρατηγός ο μπαρμπα-Γιώργης
Κύριε διευθυντά,
«Σμύρνη! Βαδίσαμε μια ώρα για την πολιτεία Μπουρνόβα(…). Μεγάλη υποδοχή, μέγας ενθουσιασμός. Οι κοπέλες με μεγάλη χαρά θέλαν να βολτάρουν με τους φαντάρους. Αλλά εμείς δεν ήμασταν Μικρασιάτες. Εμείς ήμασταν αγρίμια παλαιολλαδίτικα. Βάλαν χέρι στις κοπέλες και (αυτές) παραπονέθηκαν. Ο Δήμαρχος έβγαλε λόγο, τα είπε: “Εμείς σας περιμέναμε παραπάνω από αδέλφια, αλλά δυστυχώς …Λυπούμαι, λυπούμαι…”».
Οχι, αγαπητοί μου, δεν αναστήθηκε ο Μακρυγιάννης στη Σμύρνη. Είναι ο μπαρμπα-Γιώργης ο Παπαδάκης. Αυτός τα γράφει αυτά. Κατά τα άλλα, το ίδιο ύφος το ίδιο ήθος. Οπως ο Μακρυγιάννης, «ο αγράμματος αυτός δάσκαλος του Γένους» (Γ. Σεφέρης), έτσι και ακόμη ένας Ρουμελιώτης, Καστελλιώτης αυτός, παρακινούμενος από τον ίδιο ιερό δαίμονα, είχε το κουράγιο, ανάμεσα στις μάχες, να γράφει «Ημερολόγιον», με εκείνα τα λιγοστά γραμματάκια που έμαθε στο χωριό ( Δ΄ Δημοτικού).
Στρατιώτης του Ευζωνικού από το 1916 μέχρι το ’22, από εκστρατεία σε εκστρατεία, από την Ουκρανία στη Μικρά Ασία. Αριστος τηλεγραφητής, δεξιοτέχνης στα σήματα Μορς, με τρία παράσημα («συμμαχικόν αριστείον ανδρείας») αλλά και λιποτάκτης, όταν τον αδίκησαν. Ενας γνήσιος Ελληνας!
Μάχες φονικότατες, σώμα με σώμα, όπου το αίμα, ελληνικό και τούρκικο, ρέει ποτάμι. Ανακατώνεται με το καθαρό ρυάκι και ρουφιέται άπληστα τη νύχτα από διψασμένους τραυματίες. Η φρίκη του πολέμου σε όλη της την έκταση. Η βαρβαρότητα και η ανθρωπιά χωρίς φυλετικές διακρίσεις του τύπου «εμείς οι καλοί, οι άλλοι οι κακοί». Ολ’ αυτά ιστορημένα και σχολιασμένα, χωρίς περιττές μεγαλοστομίες και ψεύτικους εξωραϊσμούς, από την ανυπόκριτη γραφίδα του μπαρμπα-Γιώργη. Η αλήθεια γυμνή. Το καλό να λέγεται και να επαινείται. Το κακό να στηλιτεύεται, απ’ όπου κι αν προέρχεται. Ετσι στοχάζεται ο νους του ο καθάριος, αυτό υπαγορεύει η συνείδησή του, η άδολη.
Πρώτος στις ενθουσιώδεις προελάσεις, ψύχραιμος στην άτακτη φυγή. Εκεί όπου καθένας δείχνει ποιος πραγματικά είναι: γενναίος, δειλός ή κάθαρμα.
Ιδού ακόμη ένα μικρό δείγμα γραφής: «1η Νοεμβρίου, εκλογές. Εχασε ο Βενιζέλος, βγήκε ο Γούναρης. Τα απολυτήρια της κλάσης του ’15 ήτανε έτοιμα και μας τα δώσανε να φύγουμε. Ο Ζούλιας, ο πρόστυχος λοχαγός μας, μου έβγαλε τα ρούχα που φορούσα, επειδή ήτανε γερά, και μου ’δωσε κάτι άλλα, τελείως άχρηστα. Πήγα να αποχαιρετήσω τον Διοικητή μου, Ταγματάρχη Μελά Ιωάννη. Ο Μανέτας είχε πάρει μετάθεση. Μου λέει ο Μελάς: Βρε, παιδί μου Παπαδάκη, τι ρούχα είναι αυτά που φορείς; Ποιος στα ’δωσε; “Ο κύριος λοχαγός πήρε τα γερά και μου φόρεσε με το ζόρι αυτά, για να κάμω εμφάνιση στο χωριό μου, επειδή έχω πέντε χρόνους στρατιώτης”. Ενας φίλος μού είπε: “Μη στεναχωριέσαι, Γιώργη, θα σου δώσω τα δικά μου που είναι γερά και γω θα πάρω τα δικά σου”».
Ο μπαρμπα-Γιώργης γύρισε στο χωριό, αλλά όχι για πολύ. «Νέα εκστρατεία στις 14 Μαρτίου. Παιδιά, πάλι στ’ άρματα. Ο προκομμένος ο Γούναρης (διέταξε) γενική επιστράτευση. Ολοι οι στρατεύσιμοι ανυπότακτοι. Γέμισαν τα βουνά λιποτάκτες. Κατά τον Μάιο άρχισε η αστυνομία συλλήψεις στις οικογένειες. Στη φυλακή οι αδελφές, οι γονείς. Παρουσιαστήκαμε θέλοντας και μη». Εφτασε μέχρι Εσκί Σεχίρ, Αφιόν Καραχισάρ και πάλι πίσω, αλλά πώς; «Διαταγή να συγκεντρωθούμε στην Αδριανούπολη. Ολα αυτά τα μέρη Φιλιππούπολη, Λουλέ Μπουγά, Πάνορμο, Ραιδεστό, Μακρά Γέφυρα, Αλεξανδρούπολη, Σαράντα Εκκλησιές τα περπάτησα ένα ένα. Από Αδριανούπολη πήρα απολυτήριο». Για τελευταία φορά. Ο μπαρμπα-Γιώργης έζησε παρά ένα εκατό…
Ιωάννης Αθαν. Μακρής, Καστέλλια Παρνασσίδος
5. Παιδεία, Ιστορία και αναστοχασμός
Κύριε διευθυντά,
Με αφορμή την πρόσφατη επέτειο του Πολυτεχνείου και με έναυσμα την αγάπη που έχω για έναν από τους σημαντικότερους κατ’ εμέ ποιητές και αγωνιστές που γέννησε τούτος εδώ ο ταλαίπωρος τόπος, τον Γιάννη Ρίτσο, σε συνάρτηση με τις εικόνες περί πολιτικών αρχηγών πιασμένων χέρι χέρι σε πορείες λαϊκές, ένα ερώτημα γεννάει το μυαλό: Εχουμε άραγε ανάγκη από τόση εικόνα και τόση πληροφορία;
Θα μου πείτε ζούμε στην εποχή της τεχνολογίας και της πληροφόρησης. Μαλθακός αυτός που εμμένει και επιμένει στις αρχέγονες πια λατρείες του βιβλίου, της εγκυκλοπαίδειας, του λεξικού. Ο,τι θέλουμε το βρίσκουμε online. Βρίσκουμε όμως και διαδικτυακά την κριτική σκέψη, τη διεύρυνση του νου, τελικά αυτό που έχει ανάγκη και σημασία για τον Νεοέλληνα; Πόσοι από εμάς άραγε γνωρίζουμε τι έγινε μέσα στο Πολυτεχνείο; Πόσοι από εμάς ασχοληθήκαμε με την αλήθεια, την ιστορία, το βάθος της αγαλματένιας κεφαλής που κείτεται χρόνια τώρα στην πύλη της Πατησίων και ραίνουμε με γαρίφαλα;
Δυστυχώς, όχι πολλοί. Οχι λίγοι αλλά ούτε και όλοι. Τα αγωνιστικώς γελαστά μέχρι το τέλος παιδιά ταμπουρώθηκαν όχι και πολλά χρόνια πριν, πίσω από μια καγκελόπορτα φωνάζοντας συνθήματα που πια οι γονείς των περισσότερων από εμάς ψελλίζουν στον καναπέ του σαλονιού –κάθε χρόνο τέτοια μέρα– βλέποντας ειδήσεις των οκτώ. Και καλά κάνουν και τα θυμούνται και καλά έκαναν και ήταν εκεί πρωταγωνιστές μιας κατάστασης που άλλαξε τη χώρα ριζικά. Το θέμα όμως που γεννάται είναι ότι δυστυχώς, η γενιά των εξηντάρηδων πια είναι οι μόνοι που κάποτε είχαν οράματα και ιδανικά. Είχαν νιώσει στο πετσί τους το νόημα της φράσης που παραπέμπει σε Γαλλική Επανάσταση: «Οργή Λαού, Φόβος Θεού». Και υπήρξε φόβος πολύς. Φόβος από τη μεριά της άρχουσας τάξης. Εάν δεν υπήρχε, δεν θα κατέβαινε ποτέ το τανκ.
Εμείς, όμως, η γενιά των τριαντάρηδων, τα νιώσαμε όλα αυτά; Ή απλά ταμπουρωθήκαμε στην ασφάλεια του σπιτιού μας περιμένοντας την κλασική αμαύρωση της επετείου των ιερών αγώνων και κινημάτων από τους γνωστούς πέντε-δέκα που πια τα στενά των Εξαρχείων έχουν βαρεθεί να φιλοξενούν; Ασχοληθήκαμε άραγε όσο έπρεπε με την αρχή και την περικλείουσα αλήθεια του συμβάντος ή τα μάτια μας κόλλησαν στις αναρτήσεις περί προηγουμένων πρωθυπουργών που περπάτησαν με κάζουαλ εμφάνιση στην πορεία;
Θα μπορούσα να γράφω για μέρες. Το ζητούμενο δεν είναι αυτό. Τα ζητούμενο είναι οι πραγματικές σύγχρονες πληγές αυτής της άλλοτε ξεχωριστής χώρας. Παιδιά που πεθαίνουν σε μοντέρνα γκέτο, νέοι που δεν κάνουν οικογένειες μην έχοντας δουλειά, συνταξιούχοι που αντί να συλλέγουν τους καρπούς των παραγωγικά επαγγελματικών ενεργών τους χρόνων ζητιανεύουν και άρρωστοι που ταλαιπωρούνται στις ουρές για χημειοθεραπείες. Ο αποπροσανατολισμός όμως δεν μας αφήνει να τα δούμε όλα αυτά.
Αυτά είναι τα προβλήματα. Και αυτά δεν λύνονται με τις πολιτικές παρατάξεις και τις αέναες και στην τελική άσκοπες πολιτικές αναλύσεις. Αυτά λύνονται με την παιδεία και την εκπαίδευση. Ο νους έτσι μαθαίνει να εστιάζει στα σημαντικά. Με τη μελέτη και τη συζήτηση, με το ξεφύλλισμα ενός βιβλίου, με την ανάγνωση ενός ποιήματος ή με το άκουσμα ενός συναφούς με το γεγονός τραγουδιού.
Αυτό να προωθήσετε κ. Παπαχελά. Την ανάγνωση και την καλλιέργεια του νου με τη δύναμη που έχετε πίσω από την εφημερίδα, την κάμερα ή το ραδιόφωνο, μιας και δεν την έχουμε όλοι. Και τότε ναι, με τον καιρό, με τη μελέτη θα έρθουν ώριμα πια και η διαμόρφωση της ταξικής και πολιτικής συνείδησης του καθένα μας, η τοποθέτησή μας και η ώριμη σκέψη, όπως με τη σειρά της και η φιλοπατρία μας και όχι ο κούφιος φανατισμός και εθνικισμός μας.
«Ετούτος ο λαός δεν γονατίζει παρά μονάχα στους νεκρούς του», αρκεί ετούτος ο λαός να ξέρει ποιος σκότωσε τους νεκρούς του, κάτω από ποιες συνθήκες και τότε να τους τιμά πραγματικά, όχι με αναρτήσεις και με δακρυγόνα, αλλά με αλήθειες μυσταγωγικές, ταπεινές και τελετές όμορφες και λεβέντικες όπως ήμασταν άλλωστε πάντα: μικροί σε σχέση με την υπόλοιπη Ευρώπη, αλλά πάντα λεβέντες.
Σοφία Κουμαριανού
6. Ο Λυκαβηττός, θύμα αλόγιστων παρεμβάσεων
Κύριε διευθυντά
Σε σχέση με πρόσφατο άρθρο του κ. Γιάννη Ελαφρού για την «ανάπλαση» του πολύπαθου Λυκαβηττού, να μου επιτρέψετε να εκφράσω την προσωπική μου άποψη, που είχα την ευκαιρία να συζητήσω με τους αγαπητούς φίλους, κορυφαίους πολεοδόμους και λάτρεις της Αθήνας, αείμνηστους Αριστομένη Προβελέγγιο και Τζώρτζη Κανδύλη.
Για εκείνους, η μόνη ελπίδα να διασωθεί ο κατακερματισμένος από τις αλόγιστες παρεμβάσεις λόφος, θα ήταν να αποκλεισθεί κάθε περαιτέρω «αξιοποίηση», έστω και ηπίας μορφής, για να διατηρηθεί ο ιστορικός του χαρακτήρας και να θυμίζει έστω και κατ’ ελάχιστον «το φυσικό αρμονικό σύμπλεγμα της Ακρόπολης με τους γύρω λόφους».
Μακάρι να υπάρξει μια συλλογική προσπάθεια για την απλή δενδροφύτευση του λόφου και την κατάργηση των οικοδομικών ατασθαλιών από το γιγαντιαίο εστιατόριο ώς το υπό διάλυση θέατρο.
Γιατί, αν συνεχισθεί η αλόγιστη κατασπάραξη, κάποια στιγμή ο Αγιος Γεώργιος θα βρεθεί ως στοιχείο στην πιλοτή θηριώδους πολυκατοικίας.
Μαίρη Μιχαηλίδου
7. Ο ιστορικός τού αύριο και οι τηλεσειρές
Kύριε διευθυντά,
Αφορμή της επιστολής μου, οι συχνές αναφορές της εφημερίδας σας και των αναγνωστών σας στην επιτυχημένη σειρά του Netflix «The Crown». Η κ. Λίνα Γιάνναρου (26/11) θέτει το ερώτημα εάν ο ιστορικός του μέλλοντος είναι οι τηλεοπτικές σειρές. Ελπίζω και εύχομαι αυτό να μη συμβεί ποτέ, γιατί θα είναι τραγικό. Στην περίπτωση της 93χρονης Ελισάβετ Β΄ «ξεχάστηκε» το γεγονός ότι η βασίλισσα απέρριψε όλες τις αιτήσεις χάριτος των καταδικασθέντων σε απαγχονισμό Κυπρίων αγωνιστών. (Στην πραγματικότητα, δεν έγινε καθόλου μνεία του αγώνα των Κυπρίων το 1955-1959.) Ας αφήσουμε την Ιστορία στους ιστορικούς, λοιπόν.
Τάκης Χριστοφίδης, Παλαιό ΨυχικόΈντυπη
