'...Ολοι μας γνωρίζουμε ότι ένα ανδρικό επώνυμο απαντάται σε όλες τις κλίσεις, ενώ ένα γυναικείο στη γενική, δηλωτικό γονέα ή συζύγου. Αυτό το κατάλοιπο του παρελθόντος θα μπορούσε να εκλείψει με τη χρήση όλων των πτώσεων και για τα γυναικεία επώνυμα, παραβλέποντας βεβαίως ότι, για την ελληνική πραγματικότητα, ορισμένα από αυτά στην ονομαστική μπορεί να θεωρηθούν προβληματικά (Λέων, Αρχιμανδρίτης, Διάκος κ.ά.). Πρόσφατα, στο φύλλο της 5ης Μαΐου 2019 της έγκριτης εφημερίδας σας, η εβδομαδιαία στήλη «500 λέξεις» φιλοξένησε τον κ. Μάνο Κοντολέων, ενώ σε αυτό της 25ης Μαΐου 2019, άρθρο φέρει την υπογραφή της κ. Λίνας Πανταλέων. Δεν γνωρίζω αν πρόκειται περί επιλογής αυτοπροσδιορισμού, όμως, σε κάθε περίπτωση, γεννάται ένας προβληματισμός για τον λόγο για τον οποίο, γενικότερα, επώνυμα σε -ων αντιμετωπίζονται ως άκλιτα (Μαυρολέων, Τρύφων κ.ά.), κατά τα αλλοδαπής προέλευσης (Εβερτ, Κουίκ, Κοχ κ.ά.). Στις ραδιοτηλεοπτικές μεταδόσεις αγώνων βόλεϊ παρατηρείται εναλλακτική αναφορά στο επώνυμο του παίκτη Σωτήρη Πανταλέων ή Πανταλέοντα. Και καλά στον προφορικό λόγο, έπεα πτερόεντα. Στον γραπτό;..."

Από "ΤΑ ΝΕΑ", και...

"ΤΑ ΝΕΑ", 10/06/19

 ...από την "ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ" (φύλλο 08/06/19)

Καμβάς κεντημένος με τα μάτια είναι η προικοδότηση μιας μέρας οδοιπορίας, μετάληψη γνώσης, μαζί στοχαστική ιχνηλασία από πηγές αναβλύζουσας μνήμης. Κτίρια-σύμβολα, λεωφόροι όπου παρέλασε η Ιστορία, δρόμοι και γωνιές με αδιάλειπτο το βουητό των αιώνων, ξεφτισμένα από τον χρόνο σπίτια παλάτια κάποτε, ο κινούμενος ιστός των ανθρώπων, στέκια ανθεκτικά, ανηφοριές-κατηφοριές. Αυτή η πόλη γεννάει μυστικά. Οπως έγραψε ο (και) αθηναιοδίφης Νίκος Βατόπουλος στο τελευταίο του βιβλίο «Μικροί δρόμοι της Αθήνας»: Μια ολόκληρη γεωγραφία του άστεως, λανθάνουσα και αθέατη αλλά υπαρκτή (σαν τον πλούσιο αλλά σκοτεινό και άγνωστο κόσμο του βυθού) αποκαλύπτεται σταδιακά στο αδηφάγο βλέμμα του περιπατητή. Επάνω, φωτογραφία από τη Ρωμαϊκή Αγορά με φόντο την πύλη του Μεντρεσέ στην πλατεία των Αέρηδων. Από την ξενάγηση του Ηλία Κολοβού στο οθωμανικό παρελθόν της Αθήνας στη σειρά αστικών περιηγήσεων που διοργανώνει το Athens Walking Stories.

1. Ταξιδεύοντας πεζή με το σακίδιο γεμάτο ιστορία και μνήμες στη γνωστή-άγνωστη Αθήνα

Κύριε διευθυντά,

Τα Athens Walking Stories αποτελούν έναν αξιόλογο θεσμό οδοιπορικών, στα οποία ακολουθούνται προκαθορισμένες διαδρομές στην πόλη υπό την καθοδήγηση ενός «πλοηγού» - συνταξιδευτή με ειδικές γνώσεις πάνω στην κατά περίπτωση θεματική ενότητα. Οι περιηγήσεις αυτές έχουν ως προορισμούς, μεταξύ άλλων, τον λόφο του Φιλοπάππου, τον Αη Δημήτρη τον Λουμπαρδιάρη, τις πλατείες Ομονοίας και Ανακτόρων (Σύνταγμα), την οδό Φιλελλήνων και άλλα αστικά τοπόσημα ιδιαίτερου ενδιαφέροντος.

Ο γράφων είχε την ευκαιρία και την τύχη να συμμετάσχει σε δύο τέτοιες πολιτισμικές εξορμήσεις. Στην πρώτη εξ αυτών, υπεύθυνος ήταν ο κ. Νίκος Βατόπουλος, ο γνωστός ακάματος αθηναιοδίφης. Το δρομολόγιο που ακολουθήσαμε ήταν από το ξενοδοχείο «Μεγάλη Βρεταννία» προς Ομόνοια, μέσω του «βουλεβάρτου» της Πανεπιστημίου, ενώ μετά πήραμε την ανηφόρα της οδού Σταδίου. Μέσα σε αυτό το συμπυκνωμένο τρίωρο δόθηκαν πολύ ενδιαφέρουσες πληροφορίες για κτίρια-σύμβολα των Αθηνών, όπως η Ακαδημία, το Πανεπιστήμιο, η Εθνική Βιβλιοθήκη και το Μέγαρο Μετοχικού Ταμείου Στρατού. Συνάμα, πραγματοποιήθηκε και μια «αβλαβής διέλευση» από τα... «Δαρδανέλια»! Υπενθυμίζεται ότι το εν λόγω τοπωνύμιο προσδιόριζε τη διασταύρωση όπου βρίσκονταν τα δύο πολιτικώς αντιμαχόμενα καφεζαχαροπλαστεία «Γιαννάκη» (στέκι βενιζελικών) και «Ντορέ» (το οποίον προτιμούσαν οι υποστηρικταί του Παλατιού). Ταυτόχρονα, κατά την εξέλιξη του περιπάτου παρουσιάστηκαν –μέσω ταμπλέτας– φωτογραφίες εποχής από τα σημεία που διερχόμασταν. Με αυτό το εποπτικό μέσο παρατηρήθηκε η διαχρονική εξέλιξη του αστικού τοπίου ως αποτέλεσμα της ανθρώπινης δραστηριότητας (ανοικοδόμηση, κατεδαφίσεις, αρχιτεκτονικές παρεμβάσεις). Κατόπιν τούτων, ένα συμπέρασμα που προέκυψε ήταν ότι ο διαχωρισμός ανάμεσα σε Παλιά Αθήνα και Νέα Πόλη έχει νόημα μόνο σε πολεοδομικό - χωροταξικό επίπεδο. Από καθαρά ιστορικής άποψης, η ελληνική πρωτεύουσα (όπως και η ελληνική γλώσσα!) είναι ένας ομοιογενής και αδιαίρετος ζων οργανισμός που απλά εξελίσσεται μέσα στις αδυσώπητες μυλόπετρες του χρόνου...

Λίγες μέρες μετά, στη δεύτερη εξόρμηση, ακολουθήσαμε τα βήματα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη μέσα στις γειτονιές του Ψυρρή. Την ενημέρωσή μας είχε αναλάβει ο προσηνής και φιλομειδής καθηγητής κ. Σταύρος Ζουμπουλάκης, που με τη μεταδοτικότητά του μας βοήθησε να μεταφερθούμε αβίαστα στην εποχή του ξεπεσμένου Δερβίση και της πεπρωμένης νυκτός... Η βιωματική περιπλάνηση ξεκίνησε με την «Αγρυπνία εις τον Αγιον Ελισσαίον» (Γεράσιμος Βώκος, 1894), ενώ μετά κινηθήκαμε παρά την Αρχαία Αγορά προς τον βυζαντινό ναό των Αγίων Ασωμάτων. Κατόπιν, η περιπατητική ομήγυρις διήλθε από την πλατεία Ελευθερίας (Κουμουνδούρου) και τα πάλαι ποτέ ταβερνομπακάλικα στα οποία σύχναζε ο Σκιαθίτης λογοτέχνης, αντλώντας σκηνικά και χαρακτήρες για τα έργα του. Ετσι, έπειτα από μια (άπνοια) ελεύθερη κατάδυση δύο ωρών στον μαγικό βυθόκοσμο του Παπαδιαμάντη, βγήκαμε και πάλι στην επιφάνεια της ορθολογικής καθημερινότητας. Καταλήγοντας στους Αγίους Αναργύρους Ψυρρή, διαπιστώθηκε ότι από την όμορφη παρέα που συμμετείχε σε αυτό το αστικό οδοιπορικό, περίπου το 75% ήταν κυρίες! Το ανεπίσημο αυτό «στατιστικό» στοιχείο μάς φέρνει στον νου ότι τον Αγιο Ελισσαίο τον προτιμούσαν –και σε άλλους καιρούς– κυρίως γυναίκες, όπως μας επιβεβαιώνουν ο Αλέξανδρος Μωραϊτίδης και ο Δημήτρης Καμπούρογλου: «Ο Προφήτης Ελισσαίος ήτο δημοφιλέστατος ειδικά εις τας γυναικείας ομάδας...»

Ιωάννης -Μιχαήλ Μιχαλακοπουλος, Κυψέλη

2.Περί επωνύμων αλλά και ισότητας

Κύριε διευθυντά,

Περί επωνύμων στη χώρα μας ο λόγος. Είναι διαδεδομένη η άποψη ότι η γραφή των επωνύμων αφορά τους φέροντες αυτά. Ενδεικτικά, οι εναλλακτικές γραφές Χατζιδάκις (Μάνος, μουσικοσυνθέτης, και Γεώργιος, ακαδημαϊκός) και Χατζηδάκης (Εμμανουήλ, ακαδημαϊκός) δεν δημιουργούν πρόβλημα, όμως σε ορισμένες περιπτώσεις υπάρχει περιθώριο για συζήτηση.

Ολοι μας γνωρίζουμε ότι ένα ανδρικό επώνυμο απαντάται σε όλες τις κλίσεις, ενώ ένα γυναικείο στη γενική, δηλωτικό γονέα ή συζύγου. Αυτό το κατάλοιπο του παρελθόντος θα μπορούσε να εκλείψει με τη χρήση όλων των πτώσεων και για τα γυναικεία επώνυμα, παραβλέποντας βεβαίως ότι, για την ελληνική πραγματικότητα, ορισμένα από αυτά στην ονομαστική μπορεί να θεωρηθούν προβληματικά (Λέων, Αρχιμανδρίτης, Διάκος κ.ά.). Πρόσφατα, στο φύλλο της 5ης Μαΐου 2019 της έγκριτης εφημερίδας σας, η εβδομαδιαία στήλη «500 λέξεις» φιλοξένησε τον κ. Μάνο Κοντολέων, ενώ σε αυτό της 25ης Μαΐου 2019, άρθρο φέρει την υπογραφή της κ. Λίνας Πανταλέων.

Δεν γνωρίζω αν πρόκειται περί επιλογής αυτοπροσδιορισμού, όμως, σε κάθε περίπτωση, γεννάται ένας προβληματισμός για τον λόγο για τον οποίο, γενικότερα, επώνυμα σε -ων αντιμετωπίζονται ως άκλιτα (Μαυρολέων, Τρύφων κ.ά.), κατά τα αλλοδαπής προέλευσης (Εβερτ, Κουίκ, Κοχ κ.ά.). Στις ραδιοτηλεοπτικές μεταδόσεις αγώνων βόλεϊ παρατηρείται εναλλακτική αναφορά στο επώνυμο του παίκτη Σωτήρη Πανταλέων ή Πανταλέοντα. Και καλά στον προφορικό λόγο, έπεα πτερόεντα. Στον γραπτό;

Δημ. Χατζηδάκης, Δρ Χημικός Μηχανικός

3. Ο Απόστολος Παύλος, ο Πάπας και τα Σκόπια

Κύριε διευθυντά,

Ο Απόστολος Λουκάς, αφοσιωμένος και πολύτιμος φίλος του Αποστόλου Παύλου, αναφέρει ότι στη δεύτερη ιεραποστολική περιοδεία καταλήγουν στην Τρωάδα. Εκεί ο Απόστολος Παύλος είχε δίλημμα για την πορεία που έπρεπε να ακολουθήσει. Ενα όραμα έδωσε απάντηση στο δίλημμα: ένας Μακεδόνας παρουσιάζεται μπροστά του και του λέγει: «Διαβάς εις Μακεδονίαν βοήθησον ημίν».

Το όραμα αυτό είναι η πρόσκληση της νέας θρησκείας στην Ελλάδα, η πρόσκληση της νέας θρησκείας στην Ευρώπη. Η σημασία του οράματος και της αφίξεως του Παύλου στην Ελλάδα είναι τεράστια διότι ο χριστιανισμός σε μεγάλο βαθμό διαμόρφωσε τον ευρωπαϊκό πολιτισμό και σφράγισε την ευρωπαϊκή ιστορία.

Είναι αδύνατον να συλλάβει κανείς πώς ο Ποντίφικας της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, όταν πρόσφατα επισκέφθηκε τα Σκόπια, είπε στους Σκοπιανούς ότι χάρη σε αυτούς η Ευρώπη έγινε χριστιανική. Πώς είναι δυνατόν ο Πάπας να συνδέει τους Σκοπιανούς με τους Μακεδόνες του 1ου μ.Χ. αιώνα; Μήπως είναι κι αυτό ένα από τα απόνερα της συμφωνίας των Πρεσπών;

Ας μου επιτραπεί μια προσωπική ερώτηση στον Ποντίφικα: έχει αναρωτηθεί εάν ήταν έργο της Πρόνοιας του Θεού η χριστιανική θρησκεία να εμφανιστεί στο προσκήνιο της Ιστορίας και να εξαπλωθεί την εποχή που η ελληνική γλώσσα ήταν η παγκόσμια γλώσσα; Ο Λόγος του Θεού καταγράφεται με τον λόγο των Ελλήνων.

Στέλλα Αγγελάκη-Κατσιάρη, Αρχαιολόγος - ξεναγός

4. Le repos du Guerrier και ο κουρασμένος

Κύριε διευθυντά,

Δανείζομαι τον τίτλο της ευρηματικής, δογματικής γαλλικής κινηματογραφικής ταινίας «Le repos du Guerrier» – «Η ανάπαυση του πολεμιστή», που ήταν βασισμένη στο μυθιστόρημα της Κριστιάν Ροσφόρ σε σκηνοθεσία του Ροζέ Βαντίμ, με πρωταγωνιστές την Μπριζίτ Μπαρντό και τον Ρομπέρ Οσέν. Αυτός ήταν ο τίτλος, που μου ήρθε τελείως αυτόματα, μάλλον αντανακλαστικά, όταν είδα τη φωτογραφία του πρωθυπουργού καθισμένο άνετα και χαλαρά στην πασαρέλα του «Odyssey» να απολαμβάνει σαν aficionado (λέμε τώρα) το πανάκριβο πούρο του. Και όντως έπρεπε να ξεσκάσει, μια και στις 23 του Ιουλίου του περασμένου χρόνου ήταν ταλαιπωρημένος από τις προσπάθειες συγκάλυψης της εκατόμβης των νεκρών της πυρκαγιάς στο Μάτι.

Τον είδε λοιπόν ο φιλόξενος ιδιοκτήτης της θαλαμηγού και θα είπε: «Σαν κομμένο τον βλέπω τώρα τελευταία τον Αλέξη, έχει τόσα και τόσα στο κεφάλι του, ας του δώσω το σκάφος να πάει για λίγες μέρες να πάρει τον αέρα του, να αλλάξει παραστάσεις, να πάρει τ’ απάνω του ο καημένος».

Η ευγενική χορηγία από ένα διακεκριμένο στέλεχος της κοινωνίας μας, τον αείμνηστο Περικλή Παναγόπουλο, στον φίλο του Αλέξη Τσίπρα σαφώς δεν πρέπει να δημιουργεί οποιουσδήποτε πολιτικούς σχολιασμούς, γιατί είναι κάτι το απόλυτο, φυσιολογικό και επιβεβλημένο. Εξάλλου κατά τον Αριστοτέλη η φιλία είναι ένα είδος αρετής, είναι αναγκαία στη ζωή των ανθρώπων. Ο αρχαίος φιλόσοφος διέκρινε τη φιλία σε: φιλία ωφελιμότητας, φιλία απόλαυσης και φιλία της αρετής και του αγαθού. Η τελευταία βασίζεται στην κοινή εκτίμηση των αρετών και των ιδανικών ανάμεσα στα δύο μέρη. Οι άνθρωποι που στερούνται ενσυναίσθησης και αδιαφορούν για τους συνανθρώπους τους συχνά οι φιλίες τους είναι ευκαιριακές.

Διερωτώμαι πώς στην ευχή υπήρξε ώσμωση μεταξύ του οξυδερκούς, ρέκτη, διορατικού, οξύνοος, πρώτου μεταξύ των πρώτων, δημιουργικού, ανθρώπου που σπούδασε και διακρίθηκε, που δίδαξε σύνεση, ευγένεια, που έδωσε έννοια στην αξία της προσφοράς, ενός θαρραλέου εφοπλιστή, που κατέκτησε με την αξία του την πρώτη θέση στην επιβατηγό ναυτιλιακή βιομηχανία, που δημιούργησε και έδωσε εργασία σε πολλές χιλιάδες ναυτικούς, να έχει φιλία με τον πρωθυπουργό Αλέξη Τσίπρα. Ο αείμνηστος Παναγόπουλος, ευγενής, αριστοκράτης, πλοιοκτήτης που ήταν κατ’ εξοχήν θιασώτης της παγκοσμιοποίησης –η ναυτιλιακή βιομηχανία ήταν, είναι και θα συνεχίσει να δραστηριοποιείται σε όλα τα γεωγραφικά μήκη και πλάτη των θαλασσών του πλανήτη– με έναν, που με το που ξεσχόλισε διαπρέποντας στις καταλήψεις σαν μέλος του 15μελούς, πήρε το σακίδιο στην πλάτη και ροβόλησε έμπλεος και διαπρύσιος να καταπολεμήσει την παγκοσμιοποίηση στη Γένοβα.

Φαντάζομαι και σκέπτομαι φωναχτά βλέποντας τους δύο να συνευρίσκονται και να συζητούν. Από τη μια μεριά ένα απόλυτα συγκροτημένο άτομο που είχε αποδείξει την αξία του διαχρονικά και από την άλλη ένα αστοιχείωτο, θρασύ άτομο που αγνοεί βασικές γνώσεις αριθμητικής πέμπτης τάξης Δημοτικού σχετικά με την υποδιαίρεση του κύκλου, αμολάει κοτσάνες στη μητρική του γλώσσα –παραλείπω τα Αγγλικούλια του (άσε να πάνε)– και εσχάτως άφησε κάγκελο τους επιστήμονες του Ερευνητικού Κέντρου Δημόκριτος, πετώντας τον μπακαλιάρο μπερδεύοντας το στοιχείο Υδρογόνο με το Ηλιον, τόσο αστοιχείωτος είναι!

Ενδεχομένως απολαμβάνοντας ένα υπέροχο πούρο και πίνοντας ένα πεπαλαιωμένο Malt, να έλεγε στον συνδαιτυμόνα του για τα πιστεύω του ότι στον ισπανικό εμφύλιο οι αναρχικοί έκαιγαν τα χαρτονομίσματα, επειδή συμβόλιζαν την απληστία της κοινωνίας και συνεπαρμένος από τα ίδια του τα λόγια να υποστήριζε: «Cuanto Guerra el Dios del cielo que la justicia se vuelva. J los pobres comman pan y los ricos comman mierda»* Αλλά και πάλι κάτι θα συζητούσε, μάλλον θα γύριζε τη συζήτηση για τον Παναθηναϊκό και ενδεχομένως για τα ζώδια και τους ωροσκόπους, τι στην ευχή, μούγκα θα την έβγαζε, όπως τότε με τον Κλίντον που μην καταλαβαίνοντας την τύφλα του απλά χαζογελούσε! Ομως μεταξύ τους –ο αείμνηστος Παναγόπουλος και ο Αλέξης– ήταν σίγουρα «ασύμβατοι»** (άντε τώρα να δώσεις να καταλάβει ο Αλέξης τι είναι ασυμβατότητα;).

Ομως υπάρχει σαφώς διακριτός διαχωρισμός της «φιλίας» μεταξύ απλών πολιτών και της «φιλίας» με τον εκάστοτε πρωθυπουργό της χώρας, η τελευταία ονομάζεται «χορηγία». Εδώ ο Αλέξης την πάτησε, γιατί δεν γνώριζε ή μάλλον έκανε λανθασμένο υπολογισμό του κινδύνου, παραβαίνοντας τον βασικό κανόνα που διέπει αυτούς που έχουν επιλέξει την ενασχόλησή τους με τα κοινά. Ο πολιτικός δεν έχει φίλους, έχει μόνο ψηφοφόρους!

Ο συγχρωτισμός του Αλέξη με την οικονομική και κοινωνική ελίτ έχει μία και μόνη λεζάντα: «Δείξε μου τους φίλους σου να σου πω ποιος είσαι», που κάτω από ψυχολογικό πρίσμα σημαίνει ότι ο Αλέξης δεν πάει να λέει σε όλους τους τόνους ότι πολεμάει τους ολιγάρχες, τους γόνους, τους διαπλεκόμενους, τους ολίγους. Το βασικό του ένστικτο δεν μπορεί να αποκρυφτεί. Η γοητεία της μπουρζουαζίας είναι για αυτόν ο όμορφος, απαγορευμένος καρπός!

* Στον ισπανικό εμφύλιο οι Δημοκρατικοί έλεγαν: «Οταν ο Θεός θελήσει να αλλάξει η δικαιοσύνη, οι φτωχοί θα φάνε ψωμί και οι πλούσιοι σκ@@@»

** Στη στερεομετρία ή τρισδιάστατη γεωμετρία ασύμβατες ευθείες είναι δύο ευθείες που μεταξύ τους δεν είναι παράλληλες αλλά και ούτε τέμνονται στο ίδιο επίπεδο.

Γ.Δ. Κανάκης, Μηχανολόγος Μηχανικός

5. Τα γράμματα οφείλουν πολλά στην Ευδοκία

Κύριε διευθυντά,

Στο δεξιό μέρος της εκκλησίας της Αγίας Ειρήνης, του πρώτου μητροπολιτικού ναού των Αθηνών, στη συνέχεια της ομώνυμης οδού μια μικρή οδός φέρει το όνομα της Αθηναΐδος. Η Αθηναΐς, «εξ Αθηνών των περιλαλουμένων», κόρη του σοφιστή Λεοντίου, με εξαιρετική μόρφωση, υπερηφανευόταν για την ελληνικότητά της. Μετά τον θάνατο του πατέρα της πήγε στην Κωνσταντινούπολη, όπου βαφτίστηκε Χριστιανή, και μάλιστα ευσεβέστατη, με το όνομα Ευδοκία. Το 421, με υπόδειξη της αυγούστας Πουλχερίας, η ωραία «Ελλαδική» έγινε σύζυγος του αυτοκράτορα Θεοδοσίου Β΄ του Μικρού (408-450), ασχολήθηκε ιδιαίτερα με τα γράμματα και τη χρήση της ελληνικής γλώσσας και άσκησε μεγάλη επίδραση στα ανάκτορα, λόγω της παιδείας και της ευφυΐας της.

Με υπόδειξή της ο Θεοδόσιος εξέδωσε, το 425, το περίφημο διάταγμα με το οποίο ιδρύθηκε ανώτατο εκπαιδευτήριο, είδος Πανεπιστημίου, το Πανδιδακτήριον, με αντικείμενα διδασκαλίας τα νομικά, την ελληνική γλώσσα και τη ρητορική, στο οποίο έρχονταν να φοιτήσουν πλην των υπηκόων του Βυζαντίου και ξένοι.

Το διάταγμα προέβλεπε τη λειτουργία 31 εδρών (ανά 10 για την ελληνική και λατινική γραμματική, πέντε για την ελληνική ρητορική και τρεις για τη λατινική, δύο για το δίκαιο και μία για τη φιλοσοφία).

Οι φοιτητές έπρεπε να μάθουν αρχαία ελληνικά και λατινικά και να γράφουν σύμφωνα με τους κανόνες της ρητορικής.

Η Ευδοκία πρωτοστάτησε στην επιλογή ικανών διδασκάλων. Οι καθηγητές ήταν Ελληνες εθνικοί, αποτελούσαν ξεχωριστό σύλλογο, με ιδιαίτερη στολή, τίτλο και βαθμό του κόμητος, μισθοδοτούμενοι από το κράτος και διορίζονταν, κατόπιν εξετάσεων, ενώπιον της Συγκλήτου.

Κατά τον 9ο αιώνα το Πανδιδακτήριον εγκαταστάθηκε μέσα στον περίβολο του Ιερού Παλατίου, στη Μαγναύρα, από το λατινικό Magna Aula (=Μεγάλη Αυλή), και μεταρρυθμίστηκε από τον Καίσαρα Βάρδα, με την προσθήκη των μαθημάτων γεωμετρίας, αστρονομίας και φυσικών επιστημών. Συμπληρωματικές βελτιώσεις έγιναν τον 10ο αιώνα, από τον Κωνσταντίνο Ζ΄ τον Πορφυρογέννητο (912-959), τον εστεμμένο ιστορικό, και τον 11ο αιώνα από τον Κωνσταντίνο Θ΄ τον Μονομάχο (1042-1055), όταν δίδαξε φιλοσοφία ο υπέρτιμος και ύπατος των φιλοσόφων Μιχαήλ Ψελλός (1018-1078).

Αναστάσιος Αγγ. Στέφος, δ. φ., Ειδικός Γραμματέας 

της Πανελλήνιας Ενωσης Φιλολόγων

6. Ο Κων. Καβάφης για το γλωσσικό ζήτημα

Κύριε διευθυντά,

Παίρνοντας αφορμή από τα θαυμάσια αφιερώματα της «Κ» στις εθνικές κρίσεις, γράφω για να γίνει ευρύτερα γνωστή μια χαριτωμένη αναφορά του Κ. Καβάφη στο γλωσσικό ζήτημα, αποθησαυρισμένη από τον Ιωάννη. Α. Σαρεγιάννη, στο βιβλίο του «Σχόλια στον Καβάφη», Ικαρος.

Απέναντι στο γλωσσικό, που ήταν οξύτατο στην εποχή του, ο Καβάφης αντέταζε ένα παράγγελμα: «Πρέπει να πλουτίζομε τη γλώσσα μας». Για να υποστηρίξει τη θέση του, γράφει ο Σαρεγιάννης, ο Καβάφης τού είχε πει: «Ευρέθηκα κατά τύχη κάποτε σ’ ένα σπίτι λαϊκό, την ώρα που έβγαινε ο γιατρός, που ήρθε να δει ένα άρρωστο παιδί. Ο γιατρός επέμενε στην πόρτα πως έπρεπε να γίνει εγχείρηση. Μα η μητέρα διαμαρτύρετο και του είπε, “Γιατρέ μου, είναι αδύνατον, γιατί το παιδί είναι πολύ αδύνατο”. Πρόσεξε, Γιάννη, τη λεπτή διάκριση: Αδύνατον - impossible. Αδύνατο - faible. […] Tη γλώσσα μας πρέπει να τη μελετήσομε γιατί δεν την ξεύρομε. Εχει κρυμμένους μέσα της θησαυρούς».

Ο γλωσσικός διχασμός επροξένησε μεγάλα δεινά, όμως μας ευεργέτησε με μια χυμώδη πολυτυπία αποχρώσεων, ήχου, ρυθμού και σημασίας. Είναι κρίμα να απολακτίζουμε αυτό το θείο δώρο της επιλογής, «άλλοτε από το βασιλικό ταμείο της καθαρεύουσας και άλλοτε από το φτωχικό κεμέρι της δημοτικής», προσδίδοντας έτσι στον λόγο μας το εκάστοτε επιχωριάζον ήθος.

Είναι ολέθριο να ενθρονίζουμε τον λεγόμενο «μέσο όρο» στο κέντρο του σύμπαντος, καλλιεργώντας έτσι την κατιόντως εξισωτική αντίληψη πως όλοι και όλα απευθύνονται σε όλους και οι πάντες πρέπει να καταλαβαίνουν τα πάντα, χωρίς ιδιαίτερο κόπο και προπαρασκευή.

«Ας κάνει κάτι και ο αναγνώστης», έλεγε ο Σεφέρης.

Γιώργος Ι. Κωστούλας